Kültürel mirasın nasıl adlandırıldığı, kim tarafından temsil edildiği ve hangi tarihsel anlatı içinde sunulduğu, bir milletin geçmişinin nasıl hatırlandığını ve gelecekte nasıl algılanacağını belirleyen en güçlü unsurlardan biridir.
Devletlerin kültürel mirası tanımlama ve uluslararası alanda görünür kılma konusundaki kurumsal gücü, modern çağda kültürün kaderini belirleyen temel faktör hâline gelmiştir.
Devletsiz ulusların kültürel ürünleri çoğu zaman daha güçlü ulusal anlatıların içinde erir, yeniden adlandırılır ve zamanla kendi tarihsel bağlarından koparılır.
Kürt kültürel mirası bu bağlamda en çarpıcı örneklerden birini oluşturur. Kürtlerin modern dönemde bağımsız bir ulus devlete sahip olmaması, kültürel ürünlerinin uluslararası dolaşımda kendi adlarıyla tanınmasını zorlaştırmış, bu da tarihsel bağların görünmezleşmesine yol açmıştır. Bu görünmezleşmenin en somut örneklerinden biri, terebentin ağacının fıstık benzeri meyvelerinden yapılan ve Kürtçede Qehweya Kurdî veya Qehweya Kêzwanan adıyla bilinen Kürt kahvesinin tarihsel serüvenidir.
Kürt kahvesi, terebentin meyvelerinin kavrulup öğütülmesiyle hazırlanan, doğal olarak kafeinsiz bir sıcak içecektir. Türkçede “menengiç kahvesi” olarak bilinen bu içecek, hem Kürt hem de Türk mutfaklarında yer almakla birlikte, Kürtçe adlandırması ve Kürdistan coğrafyasındaki tarihsel yaygınlığı nedeniyle Kürt kültürel mirasının önemli bir unsuru olarak değerlendirilir.
Kavrulmuş terebentin meyvesi, süt ve şeker geleneksel tarifin temel bileşenleridir ve özellikle Diyarbakır, Mardin, Siirt, Batman, Hakkâri, Van ve Dersim gibi Kürt nüfuslu bölgelerde uzun süredir tüketilmektedir.
Kürtçe adlandırmalar (Qehweya Kurdî, Qehweya Kêzwanan) bu içeceğin Kürt kültüründeki yerini açıkça gösterir. Bu içecek, Kürtlerin gündelik yaşamında yalnızca bir sıcak içecek değil, aynı zamanda misafirlik, sohbet, toplumsal birliktelik ve kültürel hafıza pratiklerinin bir parçasıdır.
Kürt kahvesinin uluslararası dolaşımı, 19. ve 20. yüzyılın başlarında Avrupa ticari kayıtlarında açık biçimde görülmektedir. Fransa’da üretilen ambalajlarda “Chicorée au Kurde” ibaresi yer alır. Bu etiket, içeceğin Avrupa’da açıkça “Kürt kahvesi” olarak tanındığını gösteren somut bir tarihsel belgedir. Bu tür ambalajlar, ürünün Kürt kimliğiyle tanındığını ve bu kimliğin ticari dolaşımda görünür olduğunu göstermektedir.
1930’lara kadar Avrupa’ya “Kürt menengiç kahvesi” adıyla gönderilen ürünün İngiltere’de “Kurdish Coffee” olarak satılması, içeceğin uluslararası pazarda Kürdistan coğrafyasıyla ilişkilendirildiğini doğrular. Bu adlandırmalar, ürünün Kürt kültürel kimliğiyle bilindiğini ve bu kimliğin ticari dolaşımda görünür olduğunu gösteren önemli kanıtlardır.
Kürt bölgelerinde kahve tüketiminin erken dönemlere uzandığına dair tarihsel gözlemler bulunmaktadır. İngiltere’nin Erzurum Konsolosu James Brant, 1838 yılında Bitlis’te en fazla tüketilen içeceğin Mokka olduğunu ve halkın bu içeceği çok sevdiğini belirtmiştir.
Brant’ın gözlemi, Kürt bölgelerinde kahve tüketiminin Osmanlı’nın yasakçı dönemlerinden bağımsız bir kültürel çizgiye sahip olabileceğini düşündürmektedir. Osmanlı İmparatorluğu’nda kahve ve kahvehaneler zaman zaman yasaklanmıştır; 1554’te Kanuni Sultan Süleyman döneminde kahve ve kahvehane yasağı getirilmiş, kahve ilk kez Şam’dan Osmanlı’ya ulaşmıştır.
Buna karşılık Kürt hükümdarlıklarında kahvenin yasaklandığına dair bir bilgi bulunmamaktadır. Bu durum, Kürt kahve kültürünün Osmanlı öncesine uzanan bir süreklilik taşıyabileceğini göstermektedir. Kürt bölgelerinde kahve tüketiminin erken dönemlerde yaygın olması, Kürt kahvesinin yalnızca bir içecek değil, aynı zamanda tarihsel bir kültürel pratik olduğunu ortaya koymaktadır. Kürt kahvesinin tarihsel serüveni, yalnızca gastronomik bir ürünün hikâyesi değildir; aynı zamanda kültürel görünmezleşme, adlandırma politikaları ve devlet merkezli temsil süreçlerinin bir örneğidir.
Bir kültürel ürünün adı, onun hangi milletle ilişkilendirileceğini belirleyen en temel unsurlardan biridir. Bir ürün sürekli olarak belirli bir ulusal kimlik altında sunulduğunda, o ürünün daha önceki etnik veya yerel bağları zamanla unutulur.
Menengiç kahvesinin Kürtçe Qehweya Kêzwanan adından uzaklaştırılarak “Türk kahvesi” söylemi içinde erimesi, bu daha geniş tarihsel eğilimin bir parçasıdır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonra kültürel ürünlerin ulusal bir çerçevede yeniden adlandırılması, menengiç kahvesinin zamanla “Türk kahvesi kültürü” söylemi içine dâhil edilmesine yol açmıştır. Bu süreç, yalnızca bir içeceğin adının değişmesi değil, kültürel mirasın hangi kimlik üzerinden temsil edildiğini belirleyen daha geniş bir politik bağlamın parçasıdır.
UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras sisteminin devlet merkezli yapısı, Kürt kültürel mirasının uluslararası düzeyde temsil edilmesini yapısal olarak sınırlar.
2013 yılında UNESCO’nun listeye aldığı “Turkish coffee culture and tradition” unsuru, kahve çekirdeklerinin cezvede hazırlanmasıyla ilgili kültürel pratikleri tanımlar. Dolayısıyla UNESCO’nun menengiç kahvesini “Türk kahvesi” olarak tescillediği iddiası resmî belgelerle doğrulanmaktadır.
Ancak ...
Burada daha geniş bir mesele vardır: Devletsiz halkların kültürel mirasının uluslararası sistemlerde nasıl temsil edildiği. Kürtlerin modern dönemde bağımsız bir ulus devlete sahip olmaması, kültürel ürünlerinin uluslararası dolaşımda kendi adlarıyla tanınmasını zorlaştırmakta; bu da tarihsel bağların zamanla görünmezleşmesine yol açmaktadır. Kültürel görünmezleşme yalnızca gastronomi alanında değil, kimlik ve tarih alanında da etkisini gösterir.
Kerkük’ün “çok etnikli şehir” söylemiyle Araplaştırılması, Kirdkî–Goranî–Lurî konuşan Kürtlerin ayrı etnik kategoriler gibi sunulması, Sivaslı Kürtlerin yalnızca “Alevi” kimliğiyle tanımlanması, Şengal Kürtlerinin “Ezidi” olarak etnik bağdan koparılması gibi örnekler, kültürel ve etnik kimliğin zaman içinde nasıl yeniden çerçevelenebildiğini gösterir.
Bu tür süreçlerde gerçek ile gerçek dışı anlatılar birbirine karıştırılır; tarihsel bağlar zayıflatılır ve bir halkın kültürel üretimi başka ulusal anlatıların içine yerleştirilir. Menengiç kahvesinin Kürtçe Qehweya Kêzwanan adından uzaklaştırılarak “Türk kahvesi” söylemi içinde erimesi de bu daha geniş tarihsel eğilimin bir parçasıdır.
Sonuçta dış dünyada bu içeceğin Kürt kültürüne ait olduğu bilinmez hâle gelir; bu da Kürtlerin tarihsel varlığını ve kültürel katkılarını görünmezleştiren bir etki yaratır. Kürt kahvesi, yalnızca bir içecek değildir; dil, hafıza, kimlik, coğrafya ve siyasi temsil arasındaki ilişkilerin incelenebileceği somut bir kültürel örnektir.
Avrupa’da “Kürt kahvesi” adıyla satılan ürünün zamanla “menengiç kahvesi” ve “Türk kahvesi” söylemi içinde erimesi, kültürel mirasın adlandırma süreçleriyle nasıl dönüştürülebileceğini gösterir. Bu nedenle Kürt kahvesinin tarihsel bağlarını görünür kılmak, bir gastronomi tartışması değil, kültürel hafızanın korunması meselesidir.
Kürt kültürel mirasının devletsizlik koşullarında temsil edilmesi meselesi, yalnızca bir içeceğin adının değişmesiyle değil, bir halkın tarihsel varlığının nasıl hatırlandığıyla ilgilidir. Menengiç kahvesinin gerçek adı olan Kürt kahvesinin tarihsel serüveni, bu görünmezleşme sürecinin anlaşılması açısından kritik bir örnek sunar.
Kaynaklar
Bruinessen, Martin van. Kürtler ve Kürdistan Üzerine Yazılar. İletişim Yayınları.
İzady, Mehrdad. Kürtler: Tarih ve Kültür. Avesta Yayınları.
Kreyenbroek, Philip. Kürt Kültürü ve Kimliği. Avesta Yayınları.
Davidson, Roderic. “Osmanlı’da Kahve ve Kahvehaneler.” Türk Tarih Kurumu Dergisi.
James Brant. Kürdistan Seyahat Notları. Çev. M. Çelik. Nûbihar Yayınları.
Archives Nationales de France. “Chicorée au Kurde” ticari ambalaj kayıtları (1890–1930).
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
