Yazının birinci bölümünde 1900-2015 yılları arasında İran’da Kürtçenin durumunu yüzeysel bir şekilde dile getirmeye çalıştım. Bu kısımda ise 2015’ten başlayarak 2025’e kadar olan sürece değineceğim.
İran’ın devlet üniversitelerinden Senendac’taki Kurdistan Üniversitesi (2015) ile İslam Azad Üniversitesi’nin her ikisinde de “Kürdistan Araştırma Merkezi” ve bunlara bağlı “Kürt Dili ve Edebiyatı” fakülteleri bulunuyor.
Büyük İslam Ansiklopedisi Merkezi’ne bağlı bir “Kürt Araştırmaları Bölümü” var. Bu üç resmî kurumda Kürtlere dair tarihsel, kültürel, edebî ve dilsel araştırmalar yapılırken, diğer yandan Kürtçe eğitim verilerek Kürtçenin muhafazası sağlanıyor. Her iki Kürdistan Araştırma Merkezi ayrıca birer “Kürt Dili ve Edebiyatı” dergisi çıkarılıyor. İran genelinde, çoğunlukla “dil ve edebiyat” adını taşıyan akademik dergilerde Kürtçenin lehçelerine dair bin dolayında makale yayımlanmış.
Behram Welatbegi tarafından 2000 yılında Tahran’da kurulan “Kurdistan Kültür Enstitüsü” dışında kalan yapılar, çoğunlukla “Encûmen” adıyla kurulan ve gönüllülüğe dayanan merkezlerdir. Takip edebildiğimiz kadarıyla “Enstîtûy Zimanê Kurdî Raja”, “Encûmenî Ferhengî Edebî Alâ”, “Fergey Zewane Henderîyekan Hêma”, “Fêrgey Beyan”, “Binkey Baranî Neğde”, “Encûmenî Rîbazî Rûnak”, “Encûmenî Mahiyet Zîstî Pajîn Bane”, “Encûmenî Edebî Serdam”, “Komeleya Çandî-Hûnerî SOR AVA”, “Encûmenî Edebî Kûhsâr Salmâs”, “Encûmena Edebî ya Kûhsarê”, “Encûmena Wejeyî ya Nubihare”, “Fêrgey Edeb”, “Encûmenî Edebî Şano”, “Encûmenî Edebî Merîwan”, “Binkey Warîn”, “Encûmenî Hîway Zanistî Saqiz”, “Nawendî Wejîn”, “Organization Nojîn”, “Encûmenî Edebî Raman” gibi grup ve kuruluşlarda Kürtçenin Soranî, Kurmancî, Kelhûrî, Goranî/Hewramî, Lurî ve Lekî lehçelerinde, Aramî ve nadir olarak da Latin esaslı alfabelerle eğitim verilmekte.
İran’da her ne kadar günümüzde resmî olarak Kürtçeye yönelik bir yasak söz konusu olmasa da sırf Kürtçe eğitim-öğretimle meşgul olduğu için binlerce kişi hapse atıldı veya idam edildi.
İran’da ilköğretimden liseye kadar devlet okullarında Kürtçe, “seçmeli” ders olarak bile verilmiyor. İran Kürtleri giderek Farsçanın etkisi altına giriyor. Özellikle Lur ve Goranî lehçelerini konuşanlar, kent merkezlerine taşındıklarında ana dil olarak Farsçayı konuşmak durumunda kalıyor. Burada, her ne kadar Türkiye’deki gibi Kürtçe konuşma oranı yüzde 20 dolayına gerilememişse de bu oran tahmini olarak yüzde 40 civarındadır. Ancak bu oran giderek düşüyor.
İran Kürtleri arasında, diğer bölgelere kıyasla daha fazla sözlük çalışması yapılıyor. Bu sözlükler hacimli olup bazen yirmi cilde kadar ulaşabiliyor. Ayrıca her lehçeye yönelik gramer çalışmaları da mevcut. Dergi, gazete ve kitap yayıncılığı eskiye göre daha düşük düzeyde. Mahabad, Beyan ve Keşkûl dergileri ile İran KDP’si tarafından yayımlanan gazeteler dışında aktif bir süreli yayın faaliyeti bulunmuyor.
Kürtçe kitap yayıncılığı ise Mang, Kürdistan ve Vejîn yayınları ile adını andığımız üniversiteler tarafından sürdürülüyor.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
