Kürdistan Bölgesi'ndeki siyasi elitler arasındaki iç çatlaklar hassas bir aşamaya girdi. Bu çatlakların daha da derinleşip derinleşmeyeceği veya nihayetinde kapanıp kapanmayacağı henüz belli değil. Ancak Kürdistan Bölgesi'nin siyasi geleceğinde bir dönüm noktası olabileceği oldukça açık. Asıl soru şu: Kürt siyasi güçleri aralarındaki anlaşmazlıkları siyasi oyunun kural ve yasaları çerçevesinde yönetebilecekler mi, yoksa her bir tarafın kendi yetki sınırlarını çizeceği bir düzene doğru mu sürüklenecekler? En azından kısa vadede, uluslararası ve toplumsal düzeyde resmî bir "iki idareli" sisteme dönüş, istenen bir seçenek değil. Ancak ufukta çok daha büyük bir tehlike var: Kürdistan Bölgesi'nin siyasi konumunun ve özyönetim kapasitesinin sürekli olarak zayıflaması.
Bu bağlamda başka bir mesele daha yeniden gündeme gelmiş durumda: Bu iç çatlaklara nasıl bakmalıyız? Anlaşmazlık ve bölünme; coğrafya, tarih, ideoloji ve aşiret faktörleri nedeniyle Kürtlerin değişmez kaderi midir, yoksa siyasi koşulların ve değişimlerin bir ürünü müdür? Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) Başkanı Bafıl Talabani bunu kitlesel bir siyasi çekişme olarak nitelendirirken, Tom Barrack bir dizi ailevi-aşiretsel çatışma olarak değerlendirdi. Kürdistan Demokrat Partisi'ne (KDP) yakın siyasi literatür ise bunu daha çok ulusçu ve ulusçu olmayan iki akım arasındaki bir mücadele olarak tasvir ediyor.
Siyasetçilerin perspektifinden tanımı ne olursa olsun, nihayetinde iç anlaşmazlıklar ve bölünmeler yalnızca Kürtlere özgü bir olgu değildir. Ortadoğu'daki, özellikle 2003 sonrası Irak'taki birçok siyasi parti ve güç, iç bölünmeler ve çatışmalar yaşadı. Küresel düzeyde bile, 1989 ile 2008 yılları arasında 75 ülkede sadece kutuplaşma değil, devlet dışı farklı aktörler arasında 359 silahlı çatışma kaydedildi. Bu da gösteriyor ki uzlaşı ve anlaşmazlık, halkların değişmez özellikleri değil, siyasi koşulların ve ilişkilerin bir ürünüdür.
Kürdistan Bölgesi'nin mevcut krizinde birbirine bağlı iki önemli değişim göze çarpıyor: Birincisi, Kürtlerin devletlerin stratejilerindeki rolünü ve önemini değiştiren jeopolitik dengelerdeki değişimdir. İkincisi ise fırsatlar ve tehditlerle başa çıkma biçimini etkileyen Kürt siyasi liderliğindeki kuşak değişimidir. Bu perspektiften bakıldığında, "dağ kuşağı" ile "şehir kuşağı" arasındaki fark, mevcut krizin önemli bir kısmını açıklayabilir. Bu durum, sadece iki farklı liderlik kuşağı olmalarından değil, aynı zamanda farklı siyasi ve jeopolitik koşullarda yetişmiş olmalarından ve her birinin iktidarı elde etme, koruma ve kullanma konusunda kendine has bir tarzı olmasından kaynaklanmaktadır.
Jeopolitik ve iktidar mücadelesi arasında dağ ve şehir kuşakları
Karl Mannheim'ın siyasi kuşaklar teorisine göre, kuşaklar sadece yaş ve doğum yılıyla değil, aynı zamanda siyasi olgunlaşma evrelerinde deneyimledikleri tarihî olaylar ve tecrübelerle de tanımlanır. Bu deneyimler, liderlerin vizyonları, değerleri, ideolojileri ve fırsatlar ile tehditler karşısındaki tutumları üzerinde derin bir etki bırakır. Bu bağlamda, söz konusu iki kuşağı birkaç temel eksende karşılaştırmak mümkündür:
Birincisi: Dağ kuşağı, devrimci bir hareketin içinde, devletlerle savaş ve çatışma koşullarında yetişti. Bu kuşak, Kürtlerin haklarını elde etme çabası ve devletlerle rekabet edip uzlaşmanın yanı sıra, iç siyasi rakipleriyle ittifaklar kurma ve tavizler verme konusunda da onlarca yıllık bir deneyim biriktirdi. Buna karşılık, Kürt liderliğinin yeni kuşağı tamamen farklı bir ortamda yetişti. Bu kuşağın liderlerinin bir kısmı hükümet ve parti kurumları içinde gelişirken, diğer bir kısmı da güvenlik ve askerî aygıtlar içinde tecrübe kazandı. Her ne kadar eğitim seviyeleri daha yüksek ve dış dünyaya daha açık olsalar da önceki kuşağın derin krizlerle yüzleşme ve rakipleriyle uzlaşma konusunda sahip olduğu deneyimden yoksundurlar. Temel fark şudur: Dağ kuşağı, siyasi haklar ve iktidar elde etmek için ağır insani ve siyasi bedeller ödemiştir; şehir kuşağı ise daha çok bu kazanımların mirasçısı konumundadır. Bu, yeni kuşağın yorulmadığı anlamına gelmez; daha çok kayıpların acısını ve bu kazanımları inşa etmenin bedelini tatmadıklarına işaret eder. Bu farklılık, söz konusu kuşağın kazanımların değerini anlama, çatışmaların sınırlarını belirleme ve uzlaşmaya dönme ihtiyacını doğrudan etkilemektedir. Liderliğin siyasi meşruiyet kaynağı da köklü bir değişime uğramıştır. Önceki kuşakta meşruiyet daha çok mücadele, devrim ve karizmaya bağlıydı. Ancak yeni kuşakta, parti içindeki konum, kurumların kontrolü, ekonomik kaynaklar ve aile mirası başrolü oynamaktadır.
İkincisi: Dağ kuşağının tasavvurunda Bağdat'taki devlet, Enfal ve soykırım uygulayan vahşi ve zalim bir varlıktı. Ancak buna rağmen, gerektiğinde Kürt güçleri arasındaki iç rekabette güç dengesini korumak için muhatap alınabilecek bir araç olarak da görülüyordu. Bunun izlerini 1966, 1996 ve günümüzde 2026 gibi birçok tarihî örnekte görmek mümkündür. Öte yandan, şehir kuşağının Bağdat'taki devlete bakışı değişmiştir. Şehir kuşağının zihninde Bağdat'taki devlet bölünmüş bir yapıdır; yeni kuşak, önceki devletin vahşi ve yıkıcı yüzünü görmemiş, ona daha çok siyasi ve ekonomik dengeleri korumak için bir pazarlık alanı olarak bakmaktadır. Bununla birlikte, dış desteğin (Bağdat veya komşular) Kürtlerin iç çatışmalarını çözmek için kullanıldığı önceki kuşağın stratejisini tekrarlamaktadırlar. Ancak bölgesel dış desteğin kesin sonucu, Kürt hareketinin daha fazla bölünmesi olmuştur.
Üçüncüsü: Dağ kuşağı her zaman birlik içinde değildi. Biri 1966 ile 1970 arasında, diğeri ise geçen yüzyılın doksanlı yıllarında olmak üzere iki iç savaş dönemi yaşadı. Her iki dönemde de siyasi, ideolojik ve kişisel farklılıklar ile dış müdahaleler, çatışmaların derinleşmesinde rol oynadı. Ancak burada dikkat çekici olan, o kuşağın hassas dönemlerde savaş ve bölünmeden uzlaşı ve işbirliğine geçiş yapabilme kapasitesiydi. Dağ kuşağının bu uzlaşma yeteneği sadece jeopolitik fırsatlara indirgenemez. Kişisel ilişkiler, güven, siyasi deneyim ve ideolojik arka plan inkâr edilemez bir rol oynamıştır. Örneğin, Celal Talabani, Mulla Mustafa Barzani ile ilişkisinde bazen bir oğul, bazen bir mürit, bazen de bir rakip olarak ortaya çıkmıştır; ancak hayatının ilerleyen dönemlerindeki bir mülakatında da belirttiği gibi, onunla olan ruhsal ve kişisel bağını hiçbir zaman koparmamıştır. Aynı şekilde Mulla Mustafa Barzani de Bağdat ile yaptığı anlaşmaya ve o dönemde siyasi ve askerî olarak sahip olduğu üstünlüğe rağmen, Mam Celal ile barış yolunu seçmiştir. Bunun nedeni hem kişisel faktörler hem de Bağdat'a daha sonra bu durumu Kürtlere karşı kullanma fırsatı vermemekti. İç savaş sırasında Kürt liderler arasında benzer birçok güven ve uzlaşı hikâyesi yaşandı. Onlar, deneyimleri sayesinde ne zaman birbirleriyle savaşacaklarını, ne zaman rekabet edeceklerini ve ne zaman uzlaşacaklarını öğrenmişlerdi. Bu tür ilişkiler, şiddetli çatışmaların bile kişisel güvenin yok olması veya birbirini tamamen tasfiye etmek anlamına gelmediğini göstermektedir. Aynı zamanda, KDP ve KYB, ideolojik farklılıklarına rağmen tek bir ulusal hareketin çatısı altında faaliyet gösteriyor ve hassas anlarda ulusal kazanımları savunmak için ortak bir anlaşma zemini oluşturuyordu. Buna karşılık, yeni kuşak arasındaki kişisel güven zayıftır. Onlar, ne zaman uzlaşmanın uygun olduğunu ve ne zaman ayrışmanın kırmızı çizgi hâline geleceğini bilecek deneyime henüz sahip değiller. Çatışmalarını doğrudan diyalog yerine, çoğunlukla medya söylemleri ve kışkırtıcı açıklamalar üzerinden yürütüyorlar. Bu bağlamda popülizm, yeni kuşağın siyaset yapma tarzının temel özelliklerinden biri hâline gelmiştir. Bu tarz ise bazen liderler için geri adım atmayı çok daha zor hâle getirmektedir.
Dördüncüsü: 1970'lerde bölgesel devletlerin Irak hükümetini zayıflatma konusundaki çıkarları, Kürt hareketinin siyasi ve mücadele kapasitesiyle birleşerek 11 Mart 1970 Anlaşması fırsatını yarattı. Ancak anlaşma sonrası rakip Kürt gruplar arasındaki iç uzlaşı, dağ kuşağının bir ürünüydü. 1991 Körfez Savaşı'ndan sonra, ABD'nin Saddam Hüseyin rejimini zayıflatma stratejisi ve Batı'nın Kürtlerin Türkiye'ye kitlesel göçünden duyduğu endişe, Kürdistan Bölgesi'ndeki Kürt alanlarının korunmasına zemin hazırladı. Bu durum İran'ın da işine geliyordu. Fakat Kürt partilerinin seçimlere gitmek ve hükümet ile parlamentoyu kurmak için uzlaşması, dağ kuşağının varlığı olmadan gerçekleşemezdi. 1998 Washington Anlaşması, jeopolitik ile Kürt liderliği arasındaki bu etkileşimin bir diğer örneğidir. O dönemde ABD'nin KDP ve KYB'yi yeniden birleştirmekte stratejik bir çıkarı vardı; ancak bu anlaşma, dağ kuşağının varlığı, müzakereleri ve kişisel tavizleri olmadan elde edilemezdi. Aynı işbirliği, daha sonra Saddam rejiminin yıkılması ve 2005 Irak Anayasası'nın yazımı sürecinde, Kürdistan Bölgesi'nin anayasal statüsünün sağlamlaştırılması için güçlü bir temel oluşturdu. Elbette şehir kuşağı, tamamen farklı bir jeopolitik ortamda iktidarı devraldı. Doksanlarda ve iki binli yılların başında Kürdistan Bölgesi'ni güçlendirmek için var olan o altın fırsat artık yok. Son otuz yılda, uluslararası siyasetteki Kürt imajı üç farklı aşamadan geçti: Doksanlı yıllarda ezilen bir kurban; 2014'ten sonra teröre karşı savaşta bir kahraman ve müttefik; bugün ise iç çatışmaların gölgesinde, bütünlüğünü koruma kapasitesi sorgulanan parçalanmış bir bölge imajı hâkim. Bu süreçte Amerikan stratejisi de değişti. Washington, İran'ın nüfuzunu engellemek ve Kürt güçlerine dayanmak yerine, pratikte bölgesel istikrar yaratmak amacıyla rotasını Irak, Türkiye ve Suriye devletleriyle işbirliğine çevirdi. Madeleine Albright'ın 1998'de "Kürtlerin birliği Amerika'nın Irak'taki işini kolaylaştırır" şeklindeki tutumu ile Tom Barrack'ın Kürtlerin iç çekişmelerini ABD'nin müdahale etmediği bir Irak iç meselesi olarak gören son açıklamaları karşılaştırıldığında, değişimin yönü daha net ortaya çıkmaktadır. Komşu ülkeler için de denklem değişti. İran için sınır güvenliği ve Kürt muhalefetinin silahsızlandırılması bir önceliktir; dolayısıyla Süleymaniye'de güvenlik kararlarının tek merkezde toplanması kendi çıkarlarıyla örtüşebilir. Irak'ta ekonomik ve askerî nüfuzunu genişletmekle meşgul olan (aynı zamanda PKK'nın silah bırakma ihtimalini değerlendiren) Türkiye için ise Kürdistan Bölgesi'ndeki herhangi bir parçalanma, denklemlerin karmaşıklaşmasına neden olacaktır. Bağdat ise bugün, Federal Mahkeme, bütçe, maaşlar ve petrol kontrolü aracılığıyla Kürdistan Bölgesi'ndeki yetkilerini genişletmek için elinde çok daha güçlü araçlara sahip; Kürtlerin ortak bir tutum sergileyememesi de bu süreci hızlandırıyor. Stratejik sorun tam da buradadır: Yeni kuşak, devletlerin çıkarlarının değiştiği bir dönemde hâlâ önceki kuşakların kullandığı araçlarla dış devletlerin desteğini alarak iç çatışmalarını çözmeye çalışmaktadır. Oysa bu strateji, Kürdistan Bölgesi'nin statüsünün daha da küçülmesine ve zayıflamasına yol açmaktan başka bir işe yaramayacaktır.
Beşincisi: Coğrafya, Kürt hareketinin tarihinde her zaman sessiz ama belirleyici bir aktör olmuştur. Dağlar hem devrimin ve hayatta kalmanın sığınağı olmuş hem de Kürt güçlerinin coğrafi ve örgütsel bütünlüğünün önünde doğal bir engel teşkil etmiştir. Kürtlerin savaşma biçimi dağların etkisini tam anlamıyla yansıtmıştır: Sürekli lojistik sorunlar ve birleşik bir komuta eksikliğinden muzdarip, savunmaya dayalı, kesintili ve sınırlı bir savaş. "Dağlardan başka dostumuz yok" şeklindeki yaygın deyiş, sadece şiirsel bir ifade değil, Kürtlerin dış güçler tarafından yüzüstü bırakılmasının uzun tarihinin bir yansımasıdır; bu da onların sadece dağları doğal bir kale olarak görmelerine neden olmuştur. Ancak bugün, dağların aksine, şehir coğrafyası Kürt siyasi elitleri arasındaki çatışmanın yeni merkezi hâline gelmiştir. Taraflar arasındaki çatışma ne zaman çıkmaza girse hemen ayrışma ve iç sınırların belirginleştirilmesi meseleleri gündeme gelmektedir. Hayatta kalma ve savunma aracı olan dağın aksine, şehir, yeni Kürt elitlerinin bir kısmı için daha çok iç iktidar mücadelesinin yürütüldüğü bir coğrafya hâline gelmiştir. Aslında Kürdistan Bölgesi'nin temel sorunları, coğrafi ayrışmanın bir sonucu olmaktan ziyade, coğrafya kılıfı giydirilmiş siyasi bir çatışmanın ürünüdür. Zira bölünme bahaneleri olarak öne sürülen maaş, hizmet, işsizlik ve adaletsizlik gibi sorunlar sadece bir bölgeye özgü değil, tüm Kürdistan Bölgesi'ni kapsayan genel krizlerdir. Dağ kuşağı coğrafyayı bir sığınak olarak kullanıyor ve gerektiğinde sınırları aşıp anlaşmalar yapabiliyordu. Ancak daha çok bürokrasi ve parti rekabeti içinde büyüyen şehir kuşağı, coğrafi sınırları güç siyasetinde bir kalkan olarak kullanmaktadır.
Sonuç
Siyasi ve jeopolitik açıdan, mevcut aşamada resmî iki idareli sisteme dönüş, etkili dış aktörlerin arzu ettiği bir seçenek değildir. Ancak bu, söz konusu devletlerin güçlü ve birleşik bir Kürdistan Bölgesi istedikleri anlamına da gelmiyor. En büyük tehlike, Kürdistan Bölgesi'nin resmî ve anayasal olarak tek bir yapı olarak kalması, ancak gerçekte iç bölünmeler nedeniyle her geçen gün otoritesini, egemenliğini ve karar alma gücünü kaybederek Bağdat'ın baskısı altında eriyip gitmesidir.
Kürdistan Bölgesi'nin mevcut krizi sadece KDP ile KYB arasındaki geçici bir anlaşmazlık değil, aynı zamanda yeni kuşak Kürt liderliği için tarihî bir sınavdır. Dağ kuşağı, tüm hatalarına ve savaşlarına rağmen jeopolitik fırsatları değerlendirip bunları tanınmış siyasi kazanımlara dönüştürmeyi başardı, stratejik anlaşmalar ve geçici uzlaşmalar yapabildi; ancak bu anlaşmaları özellikle güvenlik, askerî ve ekonomik alanlarda güçlü ve bağımsız ulusal kurumlara dönüştüremedi. Bu nedenle kaynakların ve silahlı güçlerin bölünmüşlüğü olduğu gibi kaldı. Bu yönetim modeli, tarihî liderlerin kişisel ilişkileri üzerinden sorunları kontrol edebildiği sürece etkiliydi. Yeni kuşağın öne çıkmasıyla birlikte bu anlaşmalar çöktü. Kuşak değişiminin yarattığı kriz tam da buradadır: Eskiden iki lider arasındaki güven sayesinde sağlanan uzlaşı, bugün o güvenin yokluğu ve kurumların zayıflığı nedeniyle çıkmaza girmiştir. Yeni kuşak, eski kuşağın uzlaşma deneyimine sahip değil ve çatışmaları barışçıl ve yasal yollarla çözebilecek kurumları inşa etme kapasitesine sahip olup olmadığı henüz belli değil. İşte bu durum, uluslararası desteğin azaldığı ve ekonomik baskıların arttığı zorlu bir jeopolitik ortamda Kürdistan Bölgesi'nin kaderini belirleyecektir.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)



