Murad Salmanov - Brwa Ömer
Son yıllarda Azerbaycan’ın dış politikasında dikkat çeken temel değişimlerden biri, ülkenin geleneksel Güney Kafkasya çıkarlarının ötesine geçerek Ortadoğu’daki siyasi, ekonomik ve diplomatik varlığını genişletmesidir. Azerbaycan artık yalnızca enerji ihraç eden, bölgesel güvenlik meselelerinde rol alan ve ulusal çıkarlarını savunan bir devlet olarak değil; aynı zamanda farklı bölgesel aktörlerle ilişkiler kurabilen, ekonomik imkânlarını diplomatik etkiye dönüştüren ve uluslararası süreçlerde daha aktif rol oynamaya çalışan bir aktör olarak öne çıkmaktadır.
Bu politikanın ilk yönü, Irak’la, özellikle de Irak Kürdistan Bölgesi’yle ilişkilerin geliştirilmesidir. İkincisi, Irak Türkmenleriyle tarihî ve kültürel bağların güçlendirilmesi, üçüncüsü ise Suriye’de yeni bir siyasi dönemin şekillenmesiyle birlikte Azerbaycan’ın enerji ve diplomatik imkânları aracılığıyla bu ülkenin yeniden inşa sürecine katılmasıdır.
İlk bakışta bu yönelimler birbirinden farklı görünse de ortak stratejik amaç, Azerbaycan’ın Ortadoğu’da daha geniş bir ilişkiler ağı oluşturmasıdır. Bakü, bir yandan devletlerarası ilişkilerini geliştirirken diğer yandan bölgesel siyasi ve toplumsal aktörlerle iş birliği kurmaktadır. Bu yaklaşım, Azerbaycan’ın uluslararası ilişkiler sisteminde orta güç olarak etkisini artırma çabasının önemli bir göstergesidir.
1. Kürdistan Bölgesi: Azerbaycan’ın stratejik diplomatik ortaklığı
Azerbaycan’ın Kürdistan Bölgesi’yle ilişkileri son yıllarda ivme kazanmaktadır. Bölgenin coğrafi konumu, enerji kaynakları, ekonomik potansiyeli ve Irak’ın siyasi sistemindeki önemi, Kürdistan Bölgesi’ni Bakü açısından önemli bir ortak hâline getirmektedir.
Bu ilişkilerin gelişmesinde Kürdistan Bölgesi Başkanı Neçirvan Barzani ile Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev arasında oluşan siyasi diyalog özel bir önem taşımaktadır.
18 Temmuz 2023’te Neçirvan Barzani’nin Azerbaycan’a gerçekleştirdiği ziyaret ve Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile yaptığı görüşme, ilişkilerin gelişmesinde önemli bir aşama oldu. Bu temas, Azerbaycan ile Kürdistan Bölgesi arasında ekonomik, ticari, kültürel ve insani iş birliğinin genişletilmesi için yeni imkânlar yarattı.
17 Şubat 2024’te Münih Güvenlik Konferansı kapsamında Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Neçirvan Barzani ile yeniden bir araya geldi. Görüşmede taraflar önceki temasları olumlu değerlendirdi. Azerbaycan ile Irak arasındaki ilişkiler ve Kürdistan Bölgesi ile ekonomik, ticari, kültürel ve insani bağların geliştirilmesi ele alındı. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Neçirvan Barzani’yi COP29’a katılmak üzere Azerbaycan’a davet etti.
Neçirvan Barzani’nin Kasım 2024’te COP29 kapsamında Bakü’ye gerçekleştirdiği ziyaret, bu siyasi diyaloğun sürekliliğini ortaya koydu.
13 Şubat 2026’da Münih Güvenlik Konferansı kapsamında İlham Aliyev ile Neçirvan Barzani arasında bir görüşme daha gerçekleştirildi. Liderler ekonomik, ticari, kültürel ve insani ilişkilerin geliştirilmesini, karşılıklı ilgi alanına giren konuları ve Erbil’de Azerbaycan Başkonsolosluğu açılması ihtimalini ele aldı. İlham Aliyev, Neçirvan Barzani’yi yeniden Azerbaycan’a davet etti. Barzani de daveti kabul etti.
Bu görüşmelerin sürekliliği önemli bir siyasi mesaj vermektedir: Azerbaycan, Kürdistan Bölgesi’yle ilişkilerini rastlantısal diplomatik temaslar olarak değil, uzun vadeli bir iş birliği alanı olarak değerlendirmektedir.
Burada Azerbaycan’ın temel avantajı, Erbil’le ilişkilerini geliştirirken Bağdat’la ilişkilerini de korumasıdır. Bakü, Kürdistan Bölgesi’yle iş birliğini Irak’ın merkezî hükümetine alternatif olarak değil, Irak’ın siyasi ve ekonomik yapılarıyla kurduğu çok yönlü ilişkilerin bir parçası olarak geliştirmeye çalışmaktadır. Bu durum, Azerbaycan’ın bölgesel diplomasisinin pragmatik niteliğini göstermektedir.
2. Irak Türkmenleri: Tarihî bağlar ve Azerbaycan’ın bölgesel etki imkânları
Azerbaycan’ın Ortadoğu politikasının bir diğer önemli yönü, Irak Türkmenleriyle ilişkilerdir. Kerkük, Erbil, Musul, Telafer ve diğer şehirlerde yaşayan Türkmenler, Irak’ın tarihî, kültürel ve toplumsal yaşamının önemli bir parçası olarak kabul edilmektedir.
Azerbaycan ile Irak Türkmenleri arasında dil, kültür, ortak tarihî hafıza ve gelenekler temelinde oluşan ilişkiler, Bakü’ye bu alanda özel insani diplomasi imkânları sunmaktadır.
Bu ilişkilerin geliştirilmesi yalnızca tarihî ve etnik yakınlık meselesi değildir. Aynı zamanda Azerbaycan’ın Türk dünyasına yönelik politikasının Ortadoğu’da daha geniş bir coğrafyaya yayılması açısından da önem taşımaktadır.
Azerbaycan’ın Irak Türkmenleriyle ilişkilerini genişletmesi, onların kültürel mirasının, dilinin, tarihî eserlerinin ve toplumsal temsilinin korunmasına katkı sağlayabilir. Bu alanda bilimsel, eğitimsel ve kültürel projelerin hayata geçirilmesi, uzun vadeli ilişkilerin oluşmasına hizmet edecektir.
Özellikle Kerkük ve Telafer gibi şehirlerle ilişkilerin geliştirilmesi, Türkmen aydınları ve siyasi temsilcileriyle diyaloğun genişletilmesi, Azerbaycan’ın Irak’taki insani varlığını güçlendirebilir.
Burada önemli olan nokta, Bakü’nün Irak Türkmenlerine yönelik politikasında yalnızca tarihî bağları ön plana çıkarmamasıdır. Bakü’nün, Türkmenlerin Irak’ın genel siyasi ve toplumsal yaşamına eşit haklarla katılımını, kültürel miraslarının korunmasını ve gelişimini destekleyen bir çizgi izlemesi gerekmektedir.
Böylece Kürdistan Bölgesi’yle siyasi ve ekonomik iş birliği, Irak Türkmenleriyle ise tarihî, kültürel ve insani ilişkiler, Azerbaycan’ın Irak’taki çok yönlü konumunun birbirini tamamlayan iki temel yönüne dönüşebilir.
3. Suriye yönü: Azerbaycan’ın enerji diplomasisinden bölgesel nüfuza
Azerbaycan’ın Ortadoğu politikasındaki yeni ve özellikle önemli yönlerden biri Suriye’dir.
Beşar Esad rejiminin çöküşünden sonra Suriye’de yeni bir siyasi dönemin başlaması, bölgenin jeopolitik görünümünü değiştirmiştir. Yeni yönetimin uluslararası ilişkiler kurmaya ve ülkenin yeniden inşasına ihtiyaç duyduğu bu dönemde Azerbaycan, sürece katılmak için somut ekonomik ve diplomatik adımlar atmıştır.
11 Nisan 2025’te Antalya’da Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ile görüştü. Daha sonra, 12 Temmuz 2025’te Ahmed eş-Şara Azerbaycan’a resmî bir ziyaret gerçekleştirdi ve Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile görüşmeler yaptı. Görüşmelerde ikili ilişkilerin geliştirilmesi, enerji, ekonomi, insani iş birliği ve Suriye’nin yeniden inşası konuları ele alındı.
Bu temasların en somut sonuçlarından biri, Azerbaycan’ın Suriye’ye doğalgaz tedarikine başlamasıdır.
2 Ağustos 2025’te Azerbaycan gazının Türkiye üzerinden Suriye’ye nakli resmen başladı. Projenin ilk aşamasında Suriye’ye yılda 1,2 milyar metreküpe kadar gaz tedarik edilmesi öngörüldü. Bu gazın Suriye’deki elektrik santrallerinde kullanılması ve ülkenin enerji arzının iyileştirilmesi hedefleniyor. Proje, yaklaşık 1.200 megavatlık elektrik üretim kapasitesinin devreye alınmasını amaçlıyor.
Bu gelişmenin önemi yalnızca enerji ticaretiyle sınırlı değildir. Azerbaycan, enerji ihracatı imkânlarını kullanarak savaştan çıkmış bir ülkenin yeniden inşasına somut katkı sunmaya başlamıştır.
Burada Türkiye ile iş birliği de özel bir rol oynamaktadır. Azerbaycan gazının Türkiye üzerinden Suriye’ye ulaştırılması, Bakü-Ankara stratejik ortaklığının Ortadoğu’da yeni ekonomik ve jeopolitik imkânlar yarattığını göstermektedir.
Aslında bu proje, Azerbaycan’ın enerji diplomasisinin coğrafyasını genişletmektedir. Daha önce Azerbaycan gazının ihraç yönleri Avrupa ve Türkiye pazarlarıyla ilişkilendirilirken, Suriye projesi ülkenin enerji kaynaklarının Ortadoğu’da da önemli bir rol oynayabileceğini ortaya koymuştur.
Daha da önemlisi Azerbaycan, Suriye’nin yeni siyasi yönetimiyle ilişkiler kurarak bölgede yalnızca mevcut ortaklarla çalışmadığını, değişen jeopolitik koşullara uyum sağlayarak yeni diplomatik imkânlar yaratmaya çalıştığını göstermiştir.
4. Orta güç stratejisi: Azerbaycan’ın bölgesel konumu
Kürdistan Bölgesi, Irak Türkmenleri ve Suriye yönünde yürütülen politika, Azerbaycan’ın daha geniş stratejik hedefiyle bağlantılıdır: Ortadoğu’da ve uluslararası ilişkiler sisteminde orta güç konumunu güçlendirmek.
Orta güç olmak yalnızca toprak, nüfus ve ekonomik göstergelerle belirlenmez. Bunun için devletin farklı siyasi merkezlerle diyalog kurabilmesi, bölgesel ekonomik projelerde yer alması, enerji ve ulaşım imkânlarını diplomatik avantaja dönüştürmesi ve uluslararası süreçlerde güvenilir bir ortak olarak hareket etmesi de gerekir.
Azerbaycan’ın Türkiye ile stratejik müttefikliği, İsrail ile kapsamlı iş birliği, Orta Asya devletleriyle ilişkileri ve Ortadoğu’da artan diplomatik faaliyeti bu yönde önemli avantajlar yaratmaktadır.
Özellikle dikkat çeken nokta, Azerbaycan’ın bölgedeki farklı aktörlerle eş zamanlı ilişkiler kurmaya çalışmasıdır. Bakü; Bağdat’la, Erbil’le, Irak Türkmenleriyle ve Suriye’nin yeni yönetimiyle ilişkilerini birlikte geliştirmektedir.
Bu yaklaşım, Azerbaycan’ın bölgesel politikasını tek bir yöne bağımlı olmayan, çok yönlü bir diplomatik modele dönüştürebilir.
Gelecekte Erbil’de başkonsolosluk açılması, Bakü-Erbil iş ilişkilerinin genişletilmesi, Irak Türkmenlerinin kültürel mirasına destek verilmesi ve Suriye ile enerji ve altyapı iş birliğinin geliştirilmesi bu stratejinin somut sonuçlarını daha da güçlendirebilir.
Ancak orta güç statüsü yalnızca diplomatik görüşmelerle elde edilmez. Bunun için somut ekonomik projeler, kurumsal ilişkiler, sürdürülebilir yatırımlar ve bölgesel güven gereklidir.
Sonuç
Azerbaycan’ın Ortadoğu politikasında son yıllarda gözlemlenen değişimler, ülkenin dış politikasının genişleyen coğrafyasını ve artan bölgesel hedeflerini göstermektedir.
Neçirvan Barzani’nin Bakü ziyaretleri ve İlham Aliyev ile görüşmeleri, Münih Güvenlik Konferansı kapsamında gerçekleştirilen ardışık temaslar, Irak Türkmenleriyle insani ve kültürel ilişkilerin geliştirilmesi ve Azerbaycan gazının Suriye’ye naklinin başlaması aynı stratejik tablonun farklı parçalarıdır.
Bu süreçler, Azerbaycan’ın Ortadoğu’da yalnızca enerji ve güvenlik çıkarları bulunan bir devlet olarak değil, aynı zamanda ekonomik iş birliği, diplomatik diyalog ve insani ilişkiler aracılığıyla bölgesel süreçlere katılan bir aktör olarak konumunu genişlettiğini göstermektedir.
Azerbaycan’ın temel avantajı, farklı siyasi merkezlerle ilişki kurabilme imkânıdır. Türkiye ile stratejik müttefiklik, İsrail ile iş birliği, Irak’ın merkezî hükümeti ve Kürdistan Bölgesi’yle ilişkiler, Irak Türkmenleriyle tarihî ve kültürel yakınlık ve Suriye’nin yeniden inşasına sağlanan enerji desteği, Bakü’nün bölgesel diplomasisine yeni imkânlar kazandırmaktadır.
Azerbaycan’ın önündeki temel görev, bu imkânları sürdürülebilir ekonomik, siyasi ve kurumsal sonuçlara dönüştürmektir.
Azerbaycan, Ortadoğu’da yalnızca gelişmeleri izleyen bir devlet değil; değişen bölgesel ilişkiler sisteminde kendine yer açmaya çalışan ve ekonomik potansiyelini diplomatik nüfuza dönüştürmek isteyen bir ülkedir. Bu politikanın başarısı, Bakü’nün farklı ortaklarla ilişkilerini koruyarak bağımsız, dengeli ve uzun vadeli bir bölgesel strateji uygulamasına bağlı olacaktır.
Not: Bu makale, Uluslararası ilişkiler, Ortadoğu ve ekonomi araştırmacı Murad Salmanov ile Irak - Kürdistan Bölgesi ve Azerbaycan Cumhuriyeti Dostluk Derneği Başkanı Brwa Ömer tarafından hazırlanıp Rûdaw’a gönderildi
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)



