Sayın Talabani,
Size Almanya'dan, Süleymaniye'den çok uzaktan yazıyorum; gerçi günlerdir aklım ve kalbim orada. Bu yazıyı bir siyasetçi olarak yazmıyorum. Hiçbir siyasi partiye mensup değilim; sadece kendi adıma ve vicdanımla konuşuyorum. Ömrünün 30 yıldan fazlasını savaş, yerinden edilme ve soykırım mağdurlarıyla çalışarak geçirmiş bir bilim insanı ve psikolog olarak yazıyorum. Aynı zamanda, geride bıraktığımızı ve artık yok olduğunu umduğum o eski korkunun geri döndüğünü son günlerde hisseden bir Kürt olarak yazıyorum.
Bu mektubu yazma cesaretim, babanızı tanımış olmamdan ve sözler duyulması zor olsa bile sizin dinlemeye hazır biri olduğunuza inanmamdan kaynaklanıyor olabilir.
Seçimlerin üzerinden iki yıl geçmesine rağmen Kürdistan Bölgesi'nin hâlâ yeni bir hükümeti yok. Parlamento kasım ayı başında toplandığında, partiniz hükümetten çekildi ve bu parlamentoyu tanımadığını ilan etti. Açıkça söyleyeyim; partinizin siyasi itiraz ve muhalefet hakkını sorgulamıyorum. İtiraz, boykot ve geri çekilme demokratik araçlardır. Bu araçları kullananlar demokrasiden vazgeçmiş olmazlar, aksine demokratik haklarını kullanırlar. İki yıl boyunca hiçbir şey olmazken izlemek zorunda bırakılan bir partinin, sesini yüksek perdeden ve rahatsız edici bir şekilde duyurmaya sonuna kadar hakkı vardır. Beni endişelendiren şey başkaydı. Başlangıçta hak vermek istediğim bu durumu gölgede bırakan ve beni derinden sarsan şey, "Onların orada (Erbil sınırlarında) yaptığını, biz de burada (Süleymaniye sınırlarında) yaparız" şeklindeki açıklamanızdı. Bu sözler; Süleymaniye'nin bir partinin, Erbil'in ise diğerinin elinde olduğu bir tabloyu gözler önüne seriyor. İki idarenin, iki gerçekliğin, iki Kürdistan'ın olduğu bir manzara yaratıyor... Hem de dünya haritası üzerinde başparmağınızla kapatabileceğiniz kadar küçük bir kara parçasında.
Sözlerinizin beni neden bu kadar derinden etkilediğini size açıklamama izin verin. Babanız Mam Celal ile ilk kez yaklaşık 30 yıl önce Beyrut'ta karşılaştım, daha sonra Londra'da ve dünyanın farklı yerlerinde de görüştük. O zamanlar kafası sorularla dolu, ne yapacağından pek de emin olmayan bir gençtim. Mam Celal ise o zaman bile Kürt tarihinde belirleyici bir şahsiyetti. Londra'daki uzun bir sohbetin ardından bana sarıldı, yanağımdan öptü ve eğitimim, araştırmalarım yoluyla halkıma hizmet etmemi söyledi. Mam Celal, bir gence birkaç cesaretlendirici söz söyleyen bir siyasetçi gibi değil; birine sorumluluk yükleyen bir baba gibi konuşmuştu. O anı hiç unutmadım. O his, eğitim yıllarım boyunca, araştırmalarımda, Şengal soykırımından sonra Ezidi kadın ve çocuklarla yaptığım görüşmelerde ve dayanılmaz acıları kelimelere nasıl dökeceğimi bilemediğim o gecelerde hep benimle kaldı. Bugün halkımızın travmaları hakkında yazıyorsam, babanızın o sarılışından bir parça her cümlemde kendini hissettirir.
Mam Celal, hayatımdaki en önemli insanlardan biriydi ve hâlâ da öyle. Sahip olduğu makamlar yüzünden değil, hayatın zorluklarıyla başa çıkma biçimi yüzünden. İnsanlar uzun zamandır zor bir hayatın içindeyken o gülebiliyordu; rakipleriyle kişiliğinden ödün vermeden konuşabiliyor, seçim döngülerini değil, gelecek nesilleri düşünüyordu. Hepsinden önemlisi babanız bölünmenin ne anlama geldiğini biliyordu, çünkü bunu bizzat yaşamış ve acısını çekmişti. 1986'da, Kürtlerin Bağdat rejimine karşı birlik olabilmesi için İdris Barzani'ye elini uzattı. 1998'de, Kürt iç savaşının sona ermesine yardımcı olan Washington Anlaşması'nı Mesud Barzani ile birlikte imzaladı. Babanız daha sonra Erbil ve Süleymaniye'deki iki idarenin birleşmesinde de büyük rol oynadı. Mam Celal sadece Irak Kürdistanı sınırlarıyla sınırlı düşünmüyordu; 90'ların başında Türkiye Cumhurbaşkanı Turgut Özal ile Abdullah Öcalan arasında arabuluculuk yaptı. O dönemde Ankara'da Kürtlerle konuşmaya bile pek az kişi cesaret edebiliyordu. Mam Celal'in o günlerde dünyaya sunduğu "Türkiye'deki Kürt sorunu silahla değil, müzakere masasında çözülmelidir" fikri, günümüze ve çağımızın barış süreçlerine kadar canlı kalmayı başardı. Mam Celal böylece siyasi kültürümüzde nadir görülen bir şeyi gösterdi: Büyüklük, haklı olduğunuzda ısrar etmekte değil; haklı olduğunuz bir noktada bile büyük resmi görebilmektedir.
Belki de siyasi bir anlaşmazlıktaki tek bir cümlenin neden bu kadar çok şeyi tetikleyebildiğini kendinize soruyorsunuzdur. Cevap günlük siyasette değil, bir halkın ruhunda yatıyor. İster Süleymaniye'de ister Londra'da doğmuş olalım; biz Kürtler nesiller boyunca baskı, kayıp ve kırık umutlarla şekillenmiş bir tarihin yükünü taşıyoruz. Şeyh Said ve Dersim, bir yıl bile yaşamasına izin verilmeyen Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti, 1975'teki Cezayir İhaneti, Enfal ve Halepçe, Şengal ve Kobani, Ekim 2017'deki Kerkük ve Efrin... Bu isimler bir tarih kitabının bölümleri gibi yan yana durmuyor. Onlar üst üste binmiş kaya katmanları gibidir. Birbirine karışır ve dedelerden, ninelerden anne babalara; onlardan da çocuklara aktarılır.
Umutlarının bir gecede paramparça olduğunu defalarca görmüş bir halk, her sarsıntının bir deprem gibi hissedildiği özel bir teyakkuz hali geliştirir. Bu histeri değildir Sayın Talabani. Bu, "çoğu zaman sevinci felaketin takip ettiğini" öğrenmiş bir halkın hafızasıdır. Bu yara halkımızın içinde hiçbir zaman tam anlamıyla iyileşmedi ve en çok da Kürt'ün Kürt'le karşı karşıya geldiği yerde derinleşti. Bugün kim Süleymaniye ve Erbil'de ayrı idarelerden bahsederse, işte tam da bu yarayı deşmiş olur.
Kürdistan Bölgesi'nin bugünkü Irak'ta kusursuz olmadığını biliyorum; yolsuzluklar var, güç mücadeleleri var, açıkça konuşulması gereken adaletsizlikler var ve ben de hayatım boyunca bunu dile getirdim. Buna rağmen, milyonlarca Kürt için bu bölge idari bir yapıdan çok daha fazlasıdır. Bu bölge, kendi kendimizi yönetebileceğimizin kanıtıdır; Kürtçe konuşulan bir parlamentonun, Kürt çocuklarının kendi tarihlerini okuyabileceği üniversitelerin ve uğruna kimsenin hapse atılmadığı bir bayrağın var olabileceğinin kanıtıdır. Travma tedavisinde sıkça başvurduğum bir prensip vardır: Ağır travma geçirmiş birinin yaralarına dokunmadan önce, anıları ona ağır geldiğinde sığınabileceği güvenli bir alan, içsel bir atmosfer yaratırız birlikte. Bu güvenli alan olmadan iyileşme imkânsızdır. Bütün bir halk için Kürdistan Bölgesi güvenli bir liman haline gelmiştir. Berlin'deki, Washington'daki, aynı zamanda Kamışlı, Amed ve Mahabad'daki Kürt çocukları ve gençleri bu bölgeye bakıyor. "Kürtlerin sadece kaçış ve acıdan ibaret olmayan bir geleceği olabilir mi?" sorusunun cevabını orada buluyorlar. Bu bölgeyi tehlikeye atan herkes, yaralı bir halkın güvenli limanını yok etmiş olur. İşte sırf bu yüzden, siz ve partiniz bu yolda haksızlığa uğrasanız bile, bu bölge korunmalıdır. Bu bir kişi veya parti meselesi değil, kırk milyon Kürt'ün umudu meselesidir.
Bu umut bu yıl daha da azaldı ve aylardır beni endişelendiren bir şeyi sizinle paylaşmalıyım. Her olayın ardında bir komplo arayan biri değilim. Bir bilim insanı olarak basit açıklamalara güvenmem. Bir psikolog olarak da zulüm ve ihanet deneyimlerinin, yeni tehditleri algılayış biçimimizi ne kadar güçlü etkilediğini bilirim. Ancak son zamanlarda yaşananları görmezden gelemem. Türkiye'de PKK kendini feshetme beyanlarında bulundu ve ben de dahil birçoğumuz, nihayetinde siyasetin silahın yerini alabileceği umuduyla bunu gerekli ve doğru bir adım olarak memnuniyetle karşıladık. Rojava, bu yılın başlarında ağır bir askeri baskı altına girdi. Ağustos ayında Demokratik Suriye Güçleri bağımsız bir askeri örgüt olarak lağvedilip Suriye devletinin yapılarına entegre edildi; Kürt özyönetiminin geleceği ise belirsizliğini koruyor. Dünya çapında çok sayıda Kürt gencinin umutla baktığı bu siyasi deneyim eski formunu kaybetti. Kazanımlarından geriye ne kalacağı meçhul. Şimdi, sadece birkaç hafta sonra, Kürtlerin kayda değer bir özyönetim seviyesine ulaştığı tek yer olan Kürdistan Bölgesi'nin birliği de sorgulanır hâle geldi. Bu olayların her birinin kendi tarihi ve özel nedeni var. Ancak bunları yan yana koyduğumda, daha geniş bir tablonun ortaya çıkmasından korkuyorum: Son on yılın Kürt kazanımları birbiri ardına geri alınıyor; üstelik her zaman tanklarla değil; anlaşmalarla, vaatlerle ve sabırla. Böyle bir tablonun kasıtlı bir planın yansıması olup olmadığını bilmiyorum. Tablolar her zaman planlı değildir, ancak bunları ciddiye almayanlar bir gün şaşkınlığa uğrayacaktır.
Ortadoğu'da siyasetin ne kadar zor olduğunu da biliyorum. Bu bölgede o kadar çok çalıştım ki saf değilim; Bağdat, Tahran, Ankara ve Şam'ın baskılarının farkındayım. Bu baskılar sizin üzerinizde ve Kürdistan'da sorumluluk sahibi olan herkesin üzerinde bir ağırlık oluşturuyor. Ancak tarih bize unutmamamız gereken acı bir ders verdi: Etrafımızdaki devletler ideolojik olarak birbirlerinden farklılar, birbirlerine güvenmiyorlar, birbirleriyle savaşıyorlar ve farklı ittifaklar arayışındalar. Ancak, siyasi olarak kendi kaderini tayin etme hakkına sahip, güçlü bir Kürt toplumu fikri, çıkarları ne kadar farklı olursa olsun, bu başkentler tarafından her zaman reddedilmiştir. Bu ülkelerin hükümetleri çok vaatte bulunur ve tüm tarafların siyasi liderlerine imtiyazlar sunabilirler. İşte tam da bu yüzden geleceğimizi bu başkentlerin vaatlerine bağlamamalıyız. Halkımızın çıkarlarını kendimiz temsil etmeli ve korumalıyız. Komşu güçlerin Irak'taki Kürdistan'ı yok etmelerine gerek yok; sadece bizim kendi kendimizi bölmemizi beklemeleri yeterli.
Mam Celal hepimize ulusal bir miras bıraktı ve bu mirasa sahip çıkma gibi özel bir sorumluluğu da size ve kardeşiniz Kubad'a devretti. Bu mirasın ağır bir yük olduğunu biliyorum. Büyük adamların çocukları iki katı yük taşırlar: Bir halkın beklentisi ve attıkları her adımın onunla ölçüldüğü bir ismin gölgesi. Bu hiç kolay değil ve bazen de haksızlık. Yılbaşında Kubad Talabani, Kürtlerin konumuna zarar veren o eski çatışmalardan ders çıkarmamız gerektiğini hatırlattı. O haklı ve bu anlayış sadece bir yılbaşı mesajı olarak kalmamalı. Kürdistan Demokrat Partisi'ne (KDP) ve diğer Kürdistani partilere karşı kendinizi demokratik yollarla savunmak sizin hakkınızdır. Sizden susmanızı veya haksızlıkları kabul etmenizi istemiyorum. Sizden sadece sözlerinizin içimizde ne yarattığını düşünmenizi istiyorum: Hâlâ 1988'deki kimyasal saldırının anılarıyla yaşayan Halepçe mağdurlarında; her akşam bu şehirlerde kalmalı mıyım yoksa gitmeli miyim diye kendilerine soran Duhok ve Süleymaniye'deki öğrencilerde; neredeyse var olan bir ülkeyi arkadaşlarına gururla anlatan Almanya'daki o Kürt gencinde... Yalnız değilsiniz Sayın Talabani, ancak sizden beklentilerimiz büyük, çünkü nereden geldiğinizi biliyoruz.
Bu satırlar sadece sizin için değil. Aynı zamanda Erbil'de hüküm sürenler ve gücü elinde bulunduranlar içindir. İki yıl boyunca bir hükümet kuramamak bir güç belirtisi değildir. Paylaşılmayan güç, başkalarında çaresizlik yaratır ve çaresizlik her zaman bir çıkış yolu bulur. Yönetenlerin sorumluluğu, itiraz edenlerden daha az değildir; aksine daha fazladır. KDP de aldığı kararların bu halkın kalbinde nasıl bir etki yarattığını kendine sormalı ve başkaları Kürdistan'a el uzatmadan önce kendisi elini uzatmaya hazır olup olmadığını düşünmelidir.
O hâlde KDP'deki kardeşlerinizle meseleleri tartışın, münakaşa edin. Parlamentoda, medyada, sokaklarda ve müzakere masasında rekabet edin; adil olduğuna inandığınız şey için mücadele edin. Bu, demokrasinin bir parçasıdır ve çatışmanın/tartışmanın olmadığı bir demokrasi, demokrasi değildir. Ancak bu çatışma Kürdistan'a asla zarar vermemelidir. Kürdistan'a kimin zarar vermek istediği önemli değil; içeriden veya dışarıdan olsun, hiçbir Kürt siyasetçi bu zarara aracı olmamalıdır.
Kürdistan'daki ve diasporadaki Kürtlerin mutlak çoğunluğu yeni bir bölünme istemiyor. Bu mektup kimin haklı, kimin haksız olduğuyla ilgili değil. Bu, Kürdistan Bölgesi'nin ayakta kalmasıyla ilgili, çünkü o bizim tek umudumuz. Sayın Talabani, çocuklarıma Kürdistan bayrağını gösterdiğimde ve haritada Kürdistan'a parmağımı bastığımda ne hissettiğimi hayal edebiliyor musunuz? Çocuklarıma kayıp bir ülkeden bahsetmek zorunda kalmadığımda, aksine gerçekten var olan bir yeri (Kürdistan Bölgesi'ni) gösterebildiğimde neler hissettiğimi gözünüzde canlandırabiliyor musunuz? Hayatında ilk kez Erbil'e veya Süleymaniye'ye gelen ve her şeyin Kürtçe olduğunu (sokak tabelaları, pazardaki sesler, pencerelerden gelen şarkılar, öğretmenlerin ve polislerin dili) gören ve duyan bir Kürt'ün iç dünyasında kopan fırtınaları tahayyül edebiliyor musunuz? Birçoğu o anlarda ağlar, ama üzüntüden değil. Çocuklarımıza Kürdistan, direniş, cesaret ve özgürlük hakkında anlattıklarımız uyku vaktinde anlatılacak bir masal değil. Aksine, nesiller sonra ilk defa bir gerçekliktir. Rüyalarımızın paramparça edilmesine izin vermeyin. Zaten çok şey kaybetmiş biz yetişkinler için olmasa bile, çocuklarımız ve onların çocukları için buna izin vermeyin.
Bugünlerde sık sık Londra'daki o sarılışı düşünüyorum. Büyük bir adam, çok az tanıdığı bir gence sarılmış ve ona kendisinden çok daha büyük bir sorumluluk yüklemişti. O, Mam Celal'di.
O, bu kadar çok şey kaybetmiş bir halkın sonunda kendini kaybetmemesi gerektiğine inanıyordu. Kürdistan ayakta kalmalı. Kürdistan; Süleymaniye ve Erbil'de, Kamışlı ve Amed'de, Mahabad ve Berlin'de çocuklarımız için bir onur, gurur ve umut kaynağı olarak kalmalıdır. Bu babanızın mirasıdır ve şimdi de sizin mirasıdır.
Mam Celal'in anısına saygılarımla...
Dr. Jan İlhan Kızılhan; psikolog, yazar ve yayıncıdır. Kendisi psikotravmatoloji, travma, savaş ve terörün yanı sıra kültürlerarası psikiyatri, psikoterapi ve göç konularında uzman bir isimdir.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)
