20 Ekim 2017 sabahı, Kerkük ile Hewlêr arasındaki yolun Zêyê Biçûk'u geçtiği Pirde'de Irak ordusu, Federal Polis ve Haşdi Şabi milisleri Peşmerge mevzilerine topçu ve tank ateşiyle saldırdığında, dört gün önce Kerkük'te başlayan ilerleyişin Hewlêr'in kapısına dayanması bekleniyordu. Akşama kadar süren çatışmanın sonunda kasaba el değiştirmiş, ancak Hewlêr yolu kapanmıştı. Kürt kamuoyunun Pirde Destanı adını verdiği bu gün, referandumun ardından gelen yenilgi zinciri içinde, Irak güçlerinin Kürdistan'a doğru ilerleyişini durduran ilk büyük direniş olarak hatırlanmaktadır. Dokuz yıl sonra Pirde'yi anmak, şehitleri anmanın yanı sıra o haftanın olgularını, yani referandumu, 16 Ekim'i, Pirde'deki direnişi ve ardından gelen ateşkesi birlikte okumayı gerektirmektedir.
Referandumdan Kerkük’e
25 Eylül 2017'de yapılan bağımsızlık referandumunda katılım yüzde 72,16, "evet" oyu ise yüzde 92,73 olmuştur. Bu açık iradeye Bağdat, Tahran ve Ankara'dan hızlı tepki gelmiş, Irak hükümeti Peşmerge'nin 2014'ten beri tuttuğu tartışmalı bölgelerden çekilmesi için süre tanımıştır. Verilen süre 15 Ekim'de dolmuş, 16 Ekim gecesi saat ikiyi geçerken Irak ordusu, Terörle Mücadele Servisi ve Haşdi Şabi Kerkük'e doğru harekete geçmiştir. Bu bakımdan Pirde, tek başına bir çatışma olarak değil, referandumun cezalandırılması amacıyla yürütülen bir harekâtın son halkası olarak ele alınmalıdır.
16 Ekim: Kerkük'ün bırakılışı
Kerkük kenti ve K-1 üssü yaklaşık on beş saat içinde Irak güçlerinin eline geçmiş, kentin Kürt valisi Necmeddîn Kerîm öğle saatlerinde Kerkük'ü terk etmiştir. İlerlemenin hızını askeri dengeden çok siyasi bir karar belirlemiştir. Reuters ve AP'nin İranlı ve Kürt kaynaklara dayanan haberlerine göre, İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü komutanı Kasım Süleymani, 3 Ekim'de ölen Celal Talabanî'nin cenazesinin ardından Silêmanî’de (Süleymaniye) KYB yöneticileriyle görüşmüş ve Kerkük'ten çekilmeleri hâlinde Tahran'ın onların çıkarlarını gözeteceğini söylemiştir. Bir Irak istihbarat kaynağı da Süleymani'nin bu ikna sürecinde rol oynadığını doğrulamıştır. 14 Ekim'deki Dukan toplantısında ortak bir karar çıkmamış, KYB içindeki bir kanada bağlı birlikler 16 Ekim'de mevzilerini bırakmıştır.
Ancak olayların seyri bundan ibaret değildir. Bafil Talabanî, geri çekilmeyi kent içinde savaşmaktan kaçınmak amacıyla yapılmış bir "taktik bir çekilme" olarak savunmuş, Hêro İbrahim Ehmed'in geri çekilme emri verdiği iddiasını reddetmiştir. Aynı gece Kosret Resûl'e bağlı birlikler cephede savaşmış, Kerkük'te 26 Peşmerge hayatını kaybetmiş, yüz binden fazla Kerküklü kenti terk etmiştir. Dolayısıyla 16 Ekim'i bir partinin bütününe yüklemek yerine, Kürt güçlerinin ortak bir savunma kararı alamamasının ve bir kanadın dış güçle ayrı bir anlaşmaya yönelmesinin sonucu olarak değerlendirmek daha isabetli görünmektedir. Kerkük ilinin tamamı 20 Ekim'e kadar Irak güçlerinin denetimine geçmiş, Kürtler 2014'ten beri ellerinde bulunan toprakların yaklaşık yüzde kırkını birkaç gün içinde kaybetmiştir.
Kerkük bir savaşla değil, bir anlaşmayla kaybedildi; Pirde ise anlaşmanın Hewlêr'e kadar uzanmasını engelleyen savunma hattı oldu.
Pirde günü
Kerkük'ün ardından Dibis cephesindeki Peşmerge birlikleri Zêyê Biçûk'un kuzeyindeki Pirde'ye çekilmiş, Rojhelatlı Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK) birlikleri de Qeredax tepeleri üzerinden Kitke'ye geçmiştir. 19 Ekim'de Kitke'de ilk çatışma yaşanmış, 20 Ekim sabahı ise Irak ordusunun 9. Zırhlı Tümeni, Terörle Mücadele Servisi, Federal Polis ve Bedir, Asaib Ehl el-Hak ve Kataib Hizbullah gibi Haşdi Şabi grupları Dibis, Qerebax ve Kitke yönlerinden üç kol hâlinde saldırıya geçmiştir. Peşmerge Genel Komutanlığı, saldırıda İran topçusunun da yer aldığını açıklamış, Kurdistan24 saldıran gücün sayısını on iki bin kişi olarak vermiştir. Bu bakımdan Pirde'de karşı karşıya gelen taraflar, Irak devleti ve İran'a bağlı milisler ile Kudüs Gücü danışmanlarından oluşan güçler ve Peşmerge’dir.
Sabahın erken saatlerinde başlayan topçu, tank ve havan ateşi karşısında Peşmerge kasabadan çekilerek Qeredax tepelerinde yeni bir savunma hattı kurmuştur. Çekilme sırasında istihkâm birlikleri Zêyê Biçûk üzerindeki köprüyü havaya uçurmuş, köprüden geçmeye çalışan iki Irak Humvee'si nehre düşmüştür. Irak güçleri öğleye doğru kasabayı ve yol üzerindeki kontrol noktasını ele geçirmiş, ancak Kürt mevzilerine birkaç yüz metre kala durdurulmuştur. Öğleden sonra Quştepe'den zırhlı araçlar ve özel kuvvetler takviye olarak gelmiş; Pirde'de Enwer Hacî Osman, Dibis'ten çekilen birliklerin başında Kemal Kerkûkî ve PAK komutanı Hüseyin Yezdanpenah savunma hattını tutmuştur. Kemal Kerkûkî öğle saatlerinde birliklerinin üç cephede direndiğini bildirmiştir. Kürt kaynaklarına göre çatışma on ila on iki saat sürmüş, akşam olduğunda Hewlêr yönündeki ilerleme durmuştur.
Kayıp sayıları kaynaklar arasında belirgin biçimde ayrışmaktadır. Peşmerge Batı Komutanlığı, aynı gün altı Peşmerge'nin hayatını kaybettiğini bildirmiştir. 20 Ekim 2023'te Pirde-Hewlêr yolunda portreleri açılan şehitlerin sayısı ise yedidir. Irak Müşterek Harekât Komutanlığı kendi tarafında iki ölü ve beş yaralı olduğunu açıklarken Peşmerge, saldıran tarafta 150'yi aşkın kişinin öldüğünü veya yaralandığını bildirmiş; ABD yapımı bir Abrams tankının yanı sıra iki tankın ve on iki Humvee'nin vurulduğunu duyurmuştur. Irak ise Peşmerge'nin Almanya'nın IŞİD'e karşı mücadele kapsamında verdiği MILAN füzelerini kullandığını ileri sürmüştür. Kürdistan Bölgesi Güvenlik Konseyi de saldıran tarafın IŞİD'e karşı verilmiş ABD silahlarıyla Peşmerge'ye yöneldiğini ve uluslararası kamuoyunun sessiz kaldığını vurgulamıştır. Haşdi Şabi komutanı Kerîm Nûrî'nin aynı gün, Başbakan Haydar Abadi'nin Kerkük–Hewlêr sınırında durma emri verdiğini açıklaması, ilerleyişin sahada karşılaşılan direnç nedeniyle sınırlandığını düşündürmektedir.
Pirde'de kasaba kaybedildi, ancak kasabanın arkasındaki tepeler tutuldu; ilerleyen ordu, Hewlêr'e giden yolda ilk kez geri adım atmak zorunda kaldı.
Sihêla'dan ateşkese
Pirde'den sonra çatışma hattı kuzeybatıya kaymıştır. 24 Ekim'de Mexmûr'da gerginlik yaşanmış, 25 Ekim'de Irak güçleri Rabia sınır kapısını almıştır. Kürdistan Bölgesi Hükümeti aynı gün referandum sonuçlarını dondurmayı önermiş, Abadi ise yalnızca sonuçların iptalini kabul edeceğini açıklamıştır. 25 ve 26 Ekim'de Federal Polis ve Haşdi Şabi, Fêşxabûr sınır kapısına ulaşmak için Zummar, Mehmûdiye ve Sihêla yönlerinden saldırmış, Zummar cephesinde Peşmerge komutanı Wehîd Bakozî topçu ateşiyle şehit düşmüştür. Sihêla, iki taraf arasındaki en şiddetli çatışmaların yaşandığı cephe olarak kayda geçmiştir. 27 Ekim'de ABD öncülüğündeki koalisyon ateşkes ilan edildiğini duyurmuş, ardından görüşmeler sınır kapıları üzerinden sürmüştür.
Bu sürecin bütününde Washington'ın tutumu belirleyici olmuştur. ABD Başkanı Trump "taraf tutmuyoruz" demiş, Pentagon Irak güçlerinin ilerleyişini "saldırı değil, koordineli bir hareket" olarak nitelemiş, Dışişleri Bakanı Tillerson ise taraflara diyalog çağrısı yapmakla yetinmiştir. Dolayısıyla Pirde, IŞİD'e karşı savaşta en yakın müttefik sayılan Peşmerge'nin, aynı müttefikin verdiği silahlarla saldırıya uğradığı bir dönemde yalnızca kendi gücüyle kurduğu bir savunma hattı olarak değerlendirilmelidir.
Anma ve anlam
Pirde kasabası 2017'den beri Irak federal güçlerinin denetimindedir; Peşmerge ise Hewlêr yönündeki tepelerde bugün de Pirde cephesini tutmaktadır. Çatışmada yıkılan köprünün yerine Ağustos 2018'de geçici bir demir köprü kurulmuş, Kerkük–Hewlêr yolu ancak o zaman yeniden açılabilmiştir. Mesûd Barzanî, birinci yıldönümünde şehitleri ve savaşa katılan Peşmerge'yi anmış; 2023'te yedi şehidin portresi ailelerinin önünde Pirde yolunda açılmış, 2024'teki yedinci yıldönümü ise Kürdistan Parlamentosu seçimiyle aynı güne denk gelmiştir. Bu bakımdan Pirde'nin anılması, Kürt siyasal hafızasında 16 Ekim'in karşısına konan bir direniş günü olarak yerleşmektedir.
Pirde'nin anlamı, kasabanın kaybedilmesine rağmen Kürdistan Bölgesi'nin anayasal sınırının korunmasında yatmaktadır. Kerkük'te Kürt güçlerinin ortak savunma kararı alamaması bir şehrin kaybedilmesine yol açmış, Pirde'de ise birkaç birliğin Rojhelatlı PAK savaşçılarıyla birlikte ağır silahlara karşı tepeleri tutması Hewlêr'i korumuştur. Aradan geçen dokuz yılda Kerkük'e dönülememiş olması, 16 Ekim'in bedelinin ne kadar ağır olduğunu; Pirde'de verilen kayıpların Hewlêr'e yürüyen bir orduyu durdurması ise birlikte savunulan bir hattın neleri koruyabileceğini göstermektedir. Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkı, sandıkta ortaya konan iradenin yanında, bu iradeyi koruyacak ortak bir güç ve ortak bir kararla ayakta kalabilmektedir. Pirde şehitlerini anmak, referandumdan Kerkük'e, Kerkük'ten Pirde'ye uzanan o haftanın dersini, yani ana vatanın ancak birlikte savunulduğunda korunabileceğini hatırlamak demektir.
Pirde şehitleri Hewlêr yolunu kapattı; özgür Kürdistan'ın meşalesi, onların tuttuğu o tepelerden bugüne taşınmaktadır.
Kaynakça
Frantzman, S. J. (2017, 23 Ekim). Ne Oldu? Peşmerge ile Irak Güçleri: Ekim 2017 Çatışmalarının, Meselelerin ve Güçlüklerin Değerlendirilmesi.
Kurdistan24. (2023, 20 Ekim). Hewlêr'de Pirde Destanı'nın Yedi Şehidinin Portresinden Perde Kaldırıldı.
Özgür Avrupa Radyosu/Özgürlük Radyosu. (2017, 21 Ekim). İranlı Generalin Kerkük'ün Hızla Ele Geçirilmesinde Kilit Rol Oynadığı Bildirildi.
Rudaw. (2017, 20 Ekim). Irak Ordusu, Şii Milisler ve Peşmerge Kerkük'ün Kuzeyinde Ağır Ateş Teatisinde Bulundu.
Rudaw. (2018, 20 Ekim). Peşmerge ile Irak Ordusu Arasındaki Çatışmanın Üzerinden Bir Yıl Geçmesine Rağmen Pirde'de Gerginlik Sürüyor.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)
