Başur’daki seçimden iki yıl sonra parlamentonun güçlükle toplanmasının ardından YNK’nin, Bafıl Talabani’nin çağrısıyla geri çekilmesi, parlamentonun işletilmesini ve hükümetin kurulmasını zora soktu. Bunun nedenleri üzerine çok konuşuldu. Ancak Bafıl Talabani’nin açıklamasının hemen ardından Kuzey Kürd resmi ideoloji basınında çıkan haberlerden anlaşıldığı kadarıyla, İmralı merkezli “Başur’da entegrasyon” önerisi Ankara tarafından yapılmıştır. Süleymaniye-Ankara-İmralı üçgeninin varlığını daha önce kaynaklarıyla birlikte yazmıştık. Yine bu yazılarda, İmralı ilişkisi üzerinden Süleymaniye’nin ve Bafıl Talabani’nin de Ankara’nın ve İmralı düşüncesinin kontrolüne geçtiğini belirtmiştik. “Başur dağılmalı; federasyon ve statü yok edilmelidir” fikrine dayanan bu anlayışın uygulamaya konulduğu görülüyor. Bunun en bariz örneklerinden biri, Kerkük’te fırsat varken bundan yararlanılmayıp Türkmen vali atanmasıdır. İkincisi, Bağdat’taki cumhurbaşkanlığı seçiminde Kürd karşıtı bir tercih yapılmasıdır; bu tercihi Süleymaniye’nin desteği ortaya çıkarmıştı. Ayrıca aynı döneme denk gelen, Türkiye’nin Ankara’daki siyasetçilerinin ve istihbarat temsilcilerinin şaşırtıcı bir biçimde Süleymaniye’ye giderek YNK’nin ileri gelenleriyle görüşmesi ve basına fotoğraf vermesi de bu tablonun dayanakları arasındadır.
1991 statüsünden sonra Güney Kürdistan’da yapılan seçimlere, uzun toplantılara, görüşmelere ve sivil toplumun baskılarına rağmen istenilen sonuç elde edilememiştir. Bu durum, Kürdistan’da elimizdeki son statü olan bölgeyi dış etkilere açık hale getirmekte ve sistemin yerleşmesini engellemektedir. Durumu dengede tutmaya çalışan milletimizi ve bölgeyi de sıkıntıya sokan, ne olduğu belirsiz bu statü karşıtı ısrar; çevresel etkiler ve ilişkiler, anlamsız ideolojik ve düşünsel tutumlar ile bireysel inatlar yüzünden gün geçtikçe daha da çıkmaza girmektedir.
İlk kez Mart 1970 anlaşmasıyla Kürdistan’da özerk bir statü oluşturuldu. Şu anki parlamento binası ve yeri de bu özerklik anlaşmasıyla belirlendi ve “Erbil Yasama Meclisi” adıyla faaliyetlerine başladı. Yeni dönemde, 1991 Körfez Savaşı’yla birlikte bölge fiili (de facto) bir federe sisteme dönüştü. 1992’de parlamento çalışır duruma getirildi. 2005 referandumuyla kabul edilen yeni Irak anayasası federasyonu, yani federatif bölge statüsünü tanıdı. 2024 seçimlerinin yapılmasından neredeyse iki yıl sonra parlamentoyu toplama çalışmaları başlatıldı. Gelinen kriz, bütün bu tarihsel sürecin bir sonucudur.
Çok iyi bilindiği gibi, federasyondan bağımsızlığa uzanan çizgide statünün en görünür ve en belirgin ifadesi milli parlamentonun varlığı ve işlerliğidir. Kürdistan’da 1991’den bu yana merkezle yapılan anlaşma 140. madde ile de sabitlenmişti. Federatif sistemde bütün Kürdistan toprakları bu sistemin içindeydi. Ancak ilerleyen tarihlerde, çoğunlukla Süleymaniye’nin amacı ve nedeni belirsiz bir biçimde peşkeş çekmesiyle, başta Kerkük olmak üzere önce Mahmur bölgesi, son dönemde ise Şengal bölgesi ile Musul’un bazı bölümleri Bağdat’a resmen teslim edildi.
Bunlar üzerine çok tartışılabilir, nedenleri ayrıntılı biçimde analiz edilebilir, çeşitli suçlamalarda bulunulabilir; kimin haklı, kimin haksız olduğu konusunda, doğruluğu ya da yanlışlığı önemli olmayan tartışmalar yürütülebilir veya sonuçlara varılabilir. Ancak asıl mesele şudur: Neredeyse son yüz yıldır büyük emekler vermesine rağmen bir statü elde edememiş ya da yalnızca çok sınırlı bölgesel statülerle yaşamak zorunda kalmış bir milletin, elindeki fırsatı değerlendirmemesi ya da değerlendirememesi en anlaşılmaz noktadır.
Biz Kürd milletinin, her şart ve koşulda kendi diline, kültürüne ve tarihine sahip çıkarak bir statü ile yaşamak istediğini biliyoruz. Hem alan çalışmalarında hem röportajlarda hem de konuşmalarımızda, yediden yetmişe, kadından erkeğe her kesimin böyle bir talebi olduğunu görüyoruz. Ne yazık ki bu statü ya da kendini ifade etme talebi, milletimizin temsilcileri veya sivil toplum örgütleri tarafından hayata geçirilmiyor. Bunun nedenlerinin tartışılıp bir sonuca varılmasının önemi yoktur. Önemli olan, son yüzyıldır elde edilen fırsatın temsilciler aracılığıyla kullanılamaması veya heba edilmesidir. Bütün Kürd milletinin dikkati Başur’dayken bu çıkmaz durum milleti hayal kırıklığına sürüklüyor.
Şimdi içinde bulunduğumuz dönemde bunu birkaç kez daha yaşıyoruz. Rojava’nın, statüsü bile belli olmayan Şam’a “entegrasyon” adı altında, iç ve dış desteklere ve çığlıklara rağmen yok edilerek bağlandığını gördük. Doğu Kürdistan’da oluşturulan fırsatların da yine bazı merkezlerin etkisiyle sonuç vermediğini gördük. Diğer bölgelerdeki Kürd sivil hareketlerinin, bu çıkarsızlık yüzünden daha çok içe dönük faaliyetlere ve örgütlenmelere yöneldiğini gördük. Kuzey Kürdistan’da ise aynı Kürd resmi ideolojisi, ne olduğu belirsiz “demokrasi”, “entegrasyon” ve benzeri söylemler adı altında, eklektik düşünceyi de aşan bir biçimde, oluşabilecek en küçük hak statüsünü bile yok etmiştir. Bütün bu veriler, ortak hareket etmek veya bu doğrultuda yol almak isteyen sivil toplum kuruluşlarını ve şahsiyetleri de bir biçimde geri adım atmaya itmiştir.
Anlaşılacağı üzere durum şimdi daha net ortaya çıkmıştır. İmralı’da ne olduğu, ne anlama geldiği ve Kürd milletine nasıl bir fayda sağlayacağı bilinmeyen eklektik neo-anarşist düşüncenin, Ankara’nın eliyle Süleymaniye’yi ve Bafıl ailesini etkilediği ve onları statüsüz bir düşünce sistemine soktuğu anlaşılıyor. Kürd resmi ideolojisinin kuzeydeki basınında İmralı notları çerçevesinde çıkan en son haberlere göre, yeni parlamento toplantısının boşa düşürülmesi, Bafıl Talabani’nin ne dediği belli olmayan, ortaokul düzeyindeki teorisiyle parlamentodan geri çekildiğini açıklamasıyla gerçekleşmiştir. Böylece Kürdistan’ı daha da statüsüz bırakacak, bölünmeye ve çevrenin etki ve müdahalelerine açık hale getirecek düşünce sistemini daha iyi anlıyoruz.
Bafıl Talabani’nin Kürdistan’a karşı uyguladığı bu boykot ya da meclisi çalıştırmama yöntemi Ankara parlamentosunda onlarca kez uygulanmış olsaydı, Ankara’nın Kürdlerin haklarını tanıması daha kolay olurdu. Çok çeşitli defalar bunun gerekliliği, fırsatı ve politik zemini varken Kürd resmi ideolojisinin Ankara’daki parlamento temsilcileri, bu tür hareketlere girişmeyi bırakın, adını bile anmamışlardır. Ama aynı düşünce, elimizde kıskançlıkla korumamız gereken, tek statümüz olan bölgeyi yok etmek için parlamentoyu çalışmaz hale getirmekten hiç çekinmiyor, geri durmuyor. Bunu milletimizin çok iyi değerlendireceğini ve bir anlam verebileceğini düşünüyoruz. Bilgisi sınırlı ve Kürdî düzeyi zayıf olan Bafıl Talabani’nin bu tür dış etkilere çok basit sunumlarla açık olduğu bir kez daha ortaya çıkmış bulunuyor. YNK’nin ve onun temsilcisi Bafıl’ın bu davranışı, başta Tahran, Bağdat ve Ankara olmak üzere Kürdlere statü verilmesini istemeyen güçleri oldukça memnun etmiştir. Buradan hareketle Bafıl’ın fikren nereye geldiği netleşmiş oluyor.
Bunun karşısında yapılabilecek tek şey, milletimizin başta Başur olmak üzere statüde ve kazanımlarda ısrar etmesidir. Bunun önemli bir parçası, temsil anlamına gelen parlamentonun her şartta işler hale gelmesidir. Farklı görüşler olabilir; parti veya bölgesel çıkar farklılıkları da olabilir. Ama asıl olan, elde edilen Federal Kürdistan statüsünün korunmasının temel düşünce ve davranış olmasıdır. Her şart ve koşulda bu ısrar dile getirilmelidir. Parlamento da çoğunluğu sağladığı için görevini sürdürmeli, çalışmalarına devam etmeli ve milletin umudu olmayı sürdürmelidir. Ortak milli çıkarlarda buluşmak ve bu çıkarlarda ısrar etmek, kalıcı çözümün ve kalıcı istikrarın temel formülüdür.
Not: 7-8 Kasım 2026 tarihli Kuzey’deki resmî Kürd ideoloji basınında, haberlerin ve yorumların trajik ayrıntıları görülebilir.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir da örtüşmeyebilir.)
