Bi zêdebûna peymanên bazirganî yên bi qîmeteke 2 trîlyon dolarî, Serok Donald Trump di siyaseta Rojhilata Navîn de guherîneke mezin pêk aniye. Lê belê medyayê, ku zêdetir li ser kesayetî û şanoyên siyasî disekine, guherîneke bingehîn wenda kiriye: "Dîplomasiya Bazirganî" wekî bingeheke nû ya siyaseta derve ya Amerîkayê derketiye holê. Ev nêzîkatî, ku li ser peymanên bazirganî bingeh digire, bûye sedema erdhejeke dîplomatîk ku bandora wê ji Riyadê heta Şamê tê hîskirin. Sê stratejiyên sereke, ku medyayê bi temamî wenda kirine, vê şoreşê dimeşînin, bi taybetî tevgera wî ya li Pakîstanê ku dîplomatên kevnar bêdeng hişt. Li vir e rastiya vê serkeftinê û bandorên wê yên dûrûdirêj.
Stratejî 1: Peyman li Pêşiya Îdeolojiyê
Stratejiya Trump li Rojhilata Navîn li ser prensîpeke wêrek ava bûye: bazirganî li ser îdeolojiyê serdest e. Ji bilî peymanên leşkerî û gotinên demokratîk ên bi dehsalan, rêveberiya wî girîngî daye hevkariyên aborî ji bo avakirina hevalbendiyên ku berê nedihatin xeyalkirin. Hejmar vê çîrokê vedibêjin:
Erebistana Siûdî: Pakêteke veberhênanê ya 600 milyar dolarî, di nav de 142 milyar dolarî ji bo kirîna çekan, hevalbendiyeke bi berjewendiyên aborî yên hevpar xurt kir.
Qeter: Peymaneke 243 milyar dolarî, ku bi fermana 96 milyar dolarî ya Boeingê tê piştgirîkirin, têkiliyên bazirganî kûrtir dike.
Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî: Fermana balafirên 14.5 milyar dolarî ligel veberhênanên li navendên daneyên zîrekiya sûnî (AI), Mîrnişînan wekî navendeke teknolojî û berevaniyê bi cih dike.
Ev peyman ne tenê danûstendin in; ew guherîneke radîkal di doktrîna siyaseta derve ya kevnar de temsîl dikin. Bi rêberiya bazirganiyê, Trump hevkariyên ku berê bi astengiyên îdeolojîk ne mumkun bûn vekiriye. Nimûneya herî balkêş? Sûriye. Di gaveke ku di dîplomasiya kevneperest de nedihate fikirîn, Trump hemû sansûrên li ser Şamê rakir, da ku fersendên bazirganî û aramiya herêmî bi dest bixe. Ev nêzîkatî, ku bi armanca têkbirinê hatiye sêwirandin, xwedî qedrên mezin e û têkiliyên li herêmê ji nû ve diyar dike.
Stratejî 2: Rêberên Bazirganî li şûna Dîplomatên Kevnar
Bingeha stratejiya Trump ew e ku ji qalibên dîplomatên kevnar dûr dikeve. Tîma wî—kesayetiyên wekî Howard Lutnick û Steven Witkoff—ne burokrat in, lê magnatên bazirganiyê ne. Ev danûstendkarên bazarê zîrekiya xwe ya aborî tînin muzakereyan û aboriyê li ser protokolê dihêlin. Zîrekiya wan a bazirganî dihêle ku ew li hember hevkarên biyanî, yên ku bi rîtma hêdî ya dîplomasiya kevnar re hatine adaptekirin, serdest bibin.
Ev guherîn nêrîneke felsefî ya berfireh nîşan dide: di cîhaneke ku bazirganiya gerdûnî bandorê dimeşîne, rêberên bazirganî ji bo rêvebirina muzakereyên tevlihev û bikaranîna fersendên aborî baştir in. Pirtûka lîstikê ya kevn, ku li ser nezaketên dîplomatîk û hiyerarşiyên hişk bû, êdî kevn bûye. Piştevaniya Trump bi rêberên bazirganî re rastiyeke nû diyar dike: bazar, ne manîfesto, pêşeroja têkiliyên navneteweyî diyar dikin.
Stratejî 3: Têkiliyên bi Hevkarên Pirsgirêk re ji bo Berjewendiyên Aborî
Belkî aliyê herî wêrek ê nêzîkatiya Trump ew e ku ew amade ye bi hevkarên nakok re têkilî deyne dema ku mantiqa aborî serdest e. Ev yek bi awayekî zelal li Pakîstanê xuya dike. Tevî têkiliyên wî welatî bi 15 komên terorîst ên ji aliyê Amerîkayê ve hatine naskirin, Trump peymaneke bazirganiyê ya bê bacê li ber çav girt gaveke ku dîplomat şaş hişt û metirsî li ser têkiliyên bi Hindistanê, aboriya sêyemîn a herî mezin a cîhanê bi hêza kirînê, çêkir. Lê nîşana wî zelal bû: berjewendiyên aborî dikarin li ser fikarên ewlehiyê yên kevnar serdest bibin.
Ev nêzîkatiya pragmatîk li Çînê jî tê dîtin, ku dijberê serekî yê jeopolîtîk ê Amerîkayê ye. Trump peymaneke bazirganiyê ya dîrokî bi dest xist ku bacan kêm dike, û nîşan da ku dijmin jî dikarin bibin hevkar dema ku qezenca hevpar li holê be. Bi girîngîkirina aboriyê li ser îdeolojiyê, Trump deriyên hevkariyê vekiriye ku dîplomasiya kevnar dê wan bigirta.
Fersend ji Kurdan re: Herêma Kurdistanê û Rojava
Ji bo Kurdan, ev dîplomasiya bazirganî fersendên bêhempa pêşkêş dike, bi taybetî ji bo Herêma Kurdistanê - Başûr û Herêma Rojava li bakur-rojhilatê Sûriyê. Her du herêmên xweser ên Kurdan dikarin vê guherîna jeopolîtîk bikar bînin da ku statuya xwe ya aborî û siyasî xurt bikin.
Herêma Başûrê Kurdistanê: HBK, ku xwedî aboriyeke bi bingeha petrolê ye, dikare ji veberhênanên mezin ên di peymanên Trump de sûd wergire. Bi pozîsyona xwe ya stratejîk û çavkaniyên xwezayî, KHB dikare bibe navendeke bazirganiyê ji bo projeyên enerjiyê û teknolojiyê, bi taybetî bi welatên wekî Erebistana Siûdî û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî, ku di peymanên Trump de cih digirin. Hikûmeta Herêmê divê bi awayekî çalak bi van welatan re têkiliyan çêbike da ku veberhênanên di warên teknolojî û binesaziyê de bikişîne, ku ev yek dikare aboriya herêmê bihêz bike û bandora wê li Bexdayê zêde bike.
Rojava: Rakirina sansûrên li ser Sûriyê ji aliyê Trump ve ji bo Rojava fersendeke dîrokî ye. Ev herêma xweser, ku bi salan di bin fişara aborî û leşkerî de bû, dikare ji veberhênanên navneteweyî sûd wergire da ku binesaziya xwe ji nû ve ava bike û aboriya xwe bihêz bike. Rojava dikare wekî navendeke bazirganiyê di navbera Sûriye, Tirkiye û Iraqê de bibe, bi taybetî di warên çandinî û enerjiyê de. Lê divê rêveberiya Rojava bi baldarî tevbigere da ku di nav têkiliyên bi rejîma Şamê û hêzên herêmî re hevsengiyê biparêze, da ku otonomiya xwe biparêze.
Ji bo her du herêman, têkiliyên bi rêberên bazirganî yên Trump re, yên ku li ser berjewendiyên aborî disekinin, dikarin deriyên nû vekin. Kurd divê bi awayekî stratejîk bi van fersendan re têkiliyan çêbikin, bi taybetî bi welatên ku di peymanên Trump de cih digirin, da ku piştgiriya aborî û siyasî bi dest bixin. Ev yek dikare bibe gaveke girîng ji bo misogerkirina otonomî û aramiya demdirêj.
Metirsî û Berjewendî
Paradîgmaya dîplomasiya bazirganî ne bê metirsî ye. Rexnegir hişyariyê didin li ser xetereyên mezin:
Tevlîheviyên ewlehiyê: Girîngîkirina qezenca aborî dikare aramiya demdirêj têk bibe bi paşguhkirina xetereyên ewlehiyê.
Dûrxistina hevalbendan: Gavên wêrek, wekî peymana Pakîstanê, dikarin têkiliyên bi hevalbendên stratejîk ên wekî Hindistanê re têk bibin.
Hêzdarkirina rejîmên pirsgirêk: Hevkariyên aborî bi aktorên nakok re dikarin hukûmetên otorîter bihêz bikin.
Baldariya kurt-dem: Nêzîkatiyeke bi peymanan dikare aramiya mayînde ji bo qezencên demkî qurban bike.
Lê berjewendiyên potansiyel jî bi qasî wê girîng in:
Pêşveçûna aborî: Peymanên mezin soza afirandina kar û dewlemendiyê li hundir û derve didin.
Hevkariyên nerm: Ji astengiyên îdeolojîk azad, Amerîka dikare bi gelek lîstikvanên gerdûnî re têkiliyan çêbike.
Adaptebûn: Dîplomasiya bazirganî rê dide bersivên bilez ji guherînên gerdûnî re.
Bandora herêmî: Têkiliyên aborî bandora Amerîkayê li herêmên ku ji aliyê dijberên wekî Çîn û Rûsyayê ve têne serdestkirin zêde dike.
Guherîneke Felsefî
Dîplomasiya bazirganî ya Trump ne tenê stratejiyek e—ew guherîneke felsefî ya siyaseta derve ya Amerîkayê ye. Ew encamên berbiçav li ser prensîbên razber, dewlemendî li ser îdeolojiyê, û peyman li ser dogmayan bilind dike. Bi girîngîkirina berjewendiyên aborî yên hevpar, Trump soza bandoreke nû ya Amerîkayê di cîhaneke ku her diçe bi bazirganiyê tê diyardekirin dide. Bersiva gerdûnî -destên vekirî û pirtûkên çeqan- nîşan dide ku cîhan vê nêzîkatiyê qebûl dike.
Rêya Pêş
Testa rastî di cîbicîkirinê de ye. Gelo ev peymanên mezin dikarin bi bandor werin cîbicîkirin? Gelo qezencên bazirganî dê bibin ewlehiya demdirêj? Gelo Amerîka dikare bi tenê bi têkiliyên bazirganî rêberiya gerdûnî biparêze? Bersivên van pirsan dê siyaseta gerdûnî ji bo dehsalan ji nû ve şekil bikin.
Tiştê ku nayê înkarkirin asta têkçûnê ye. Hunera Peymanan a Trump qayidên siyaseta derve ya Amerîkayê ji nû ve nivîsandiye, û bazirganî kiriye dilê wê. Gelo ev jîrîtiya dîplomatîk an jî fersendperestiya kurt-dîtin nîşan dide, pirseke vekirî ye. Lê rastiyek mayînde ye: rêzikên kevn hatine hilweşandin û serdemeke nû ya dîplomasiya bazirganî dest pê kiriye.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
