Kurd ne bê binyad û bê dîrok in, xwedî dîrokeke kevnar in. Roleke sereke di dîroka mirovahiyê de leyîstine. Wekî hemû gelan Kurdan jî gelek dewlet ava kirine, serwerî li erdnîgariyeke berfireh kirine. Kurdan di şaristaniya mirovahiyê de gelek nirx û amûr ji bo mirovahiyê afirandine lê mebesta me cuda ye, em dê dewletên ku Kurdan damezirandîn binivîsin.
Me ev mijar veqetande du beşan: Beşa ewilî li ser dewletên Kurdan ên berî zayînê ye û beşa duyemîn jî li ser dewlet û mîrektiyên kurdan ên piştî zayînê ye. Di vê nivîsê de bi tenê em dê berê xwe bidin dewletên kurdan ên berî zayîne.
Dewletên Kurdan ên Berî Zayînê
Dewletên ku Kurdan berî zayînê ava kirine dewletên mezin in û afirînerên şaristanê ne. Gelek nirx û berhem ji bo mirovahiyê afirandine û hiştine.
Dewleta Gûtiyan a Kurdan
Li vê derê em pênseya navê Gutiyan nakin. Ji ber ku di nivîseka xwe de me behsa wê kiribû. Em dê lînka wê danin ji bo xwendinê. (https://www.nuhev.com/pewendiya-di-navbera-naven-guti-kurti-u-kurd-de/).
Gûtî ji koma Zagrosê ya herî mezin in. Navberekê welatê Sumer û Akadiyan zebt kirine û demeke dîrêj di bin serweriya wan de mane. Qiralê Akadiyan ê navdar Naram-Sîn li hemberî leşkerê Gûtiyan têk çûye. Desthilatdarî û dewleta wî ji dest standiye. Ferwedarên herî bihêz ên Lagaşê bîat bi wan anîne.
Prof Speiser wiha dibêje: “Li gorî lihevçûnên navan divê di dewra dewletên herî qedîm de unsûrên Gûtî daxilê Sumerê bûbûn û piştî bidestxistina nifûzeka zêde, welatê akadan jî zebt kiribin, pêşveçûn û geşbûna Lagaşê di bin îdareya Gudî (Gudea) de (2500 bz), ku îhtîmaleke zêde tesadif e dewra dewleta Gûtî kiriye, ne esereka tesadifî ye (Qewmên Mezopotamyayê, r.99.)
Li Zagrosê, herêma herî mezin di destê wan de bûye û xwedî dewleteka serbixwe jî bûye. Gûtî di sedsala 23yan de berî zayînê ji aliye rojhilatê Zagrosê ve hatin welatê Sumer û Akadan standin, bûn serwerên xaka wan.
Serweriya Gutiyan nêzî sed salan zêde domandiye. Li gorî çavkaniyên Babîlan ên herî dêrîn herêma navbira çemê Dîjleyê û Çiyayên Zagrosê welatê Gûtiyan e. Çavkaniyên ku berî zayînê 3000 salan berê Gûtî li herêma Firata Navîn jî jiyane nişan didin. Qiralê wan ê navdar Annatum e, ku biEelamiyan re şer kiriye û eynî wextî qiralê Lagaşê ye.
Piştî ku Dewleta Gûtî ji aliye Utu-Heqalê qiralê Urukê ve ji holê tê rakirin, eşîreta Gutiyan vegeriya welatê xwe yê qedîm an ku çiyayên Zagrosê. Gava eşîra Kasayiyan ajot ser Babîlê, Gûtiyan alikarî dayê. Gûtî têkilî nav Lûlûyan bûn û bûn beşek ji welatê Lûlû. Delîlê vê jî bûyîna Çiyayê Nîsîr di welatê her du qewman de û bûyîna bajarekî Gûtî di Zamyayê de ye. (Dîroka Kurd û Kurdistanê , Mihemed Emin Zekî Beg r: 77)
Navnîşa Qiralên Gûtiyan
Annaatum
Lugal Gutî
Halman Annubînînî
Patesî Gutî
Gutî Şarlak
Qiralê Gutiyan ê dawî Tîrîgan e û li hemberî qiralê Urukî Utu-Heqale yê sumerî di şer de şikestî ye.
Dewlat Kurdan LûLû an jî LûLûbûm
Ev gelê Lûlûyan gelê Zagrosê yê herî kevnar e û wekî Lûlûyan tên binavkirin. Di çavkaniyên Akadî û Sumerî de navê wan pir li gel Gûtî, Kasayiyan û Huriyan derbas dibe. Ev qewmê hanê li herêma Zehawê, Şarezorê û Silêmaniyê hatine dîtin. Dîroka hatina wan a vî welatî nehatiye zanîn. Têkelî nav qewmê Gûtiyan bûne. Ev hemû ji gelên Zagros û bakûrê Mezopotamyayê ne û ji eynî eşîretê ne. Welatê Lûlûyan yê ewilî Silêmanî ye û li herêma Şarezorê, Zehawê jiyane. Paştextê wan dikeve rojavayê Helepçeya îro, navê paştextê wan Arakdî ye.
Ev qewmên han, li herêma Silêmaniya îro jiyane. Sînorên wan her çend ne kifş bin jî di lewheyeke li Zehawê hatîne dîtin ku aîdê Ennu-Banînê qiralê Lûlû û Gûtî ye û di sedsala 8an a berî zayînê de hatiye nivîsîn, dibêje herêma Halmanê ku welatê Hîlwanê yê dewra Îslamiyetê û herêma Zehawê ya niha, ew ji di destê Lûlûyan de bûye. Dr. Speiser, mumkin e hinek hukimdarên Asûrî yên sedsalên 19 û 18an ên beriya zayînî jî ji qewmê Lûlûyî bûne û muhtemel e ku şaxeke wan ji li Sûriyeyê jiyabe. Di dema Sargonê qiralê Akadî de, Lasîrab hukimdarê Lûlûyî bûye (Diroka Qedîm a Rojhilata Nêzîk, r.186).
Tebek li geliyê Gawirê hatiye dîtin aîdê qiralê akadî Naramsîn e, leşkerê Akadî di bin fermandariya wî de welatê Lûlûyan dagir dikin. Eynî di dewra Naramsînî de bûye ku li hemberî Gûtiyan têk çûye, dewleta Akadî hilweşandiye û bi saya serê vê serkeftînê xaka Lûlûyan rizgar bûye. Piştî dewra Naramsîn hatiye girtin qed qala Lûlûyan nehatiye kirin û li gel Gutî, Kasayiyan û Subariyan hatiye kirin.
Piştî du hezar salan di lehweyên qiralê asûrî Tiglathpileser, Adad-Nîrarî û Tukultî-Nînorta de qala şerê bi Lûlûyan re hatiye kirin dikin. Asûrnaspalê duduyan 884-880 beriya zayînê çar caran leşker ajotin ser axa Lûlûyan, di sefera yekemîn de welatê vî qewmê han di bin serweriya ferwerdarê Babîlê Nuradad bûye. Lê Lûlû xwediyê serbixwetiya hundirî bûye. Leşkerê Asûrî, ji Geliyê Baziyan ku wê çaxê jê re Babîl digotin, daxilê welatê Lûlû bûye.
Ev geliyê han bi dîwarekî saxlem hatibû girtin û li pişt wî jî Keleya Uzî hebû, leşkerê Asûrî, bi rêya çiyê re li pişt gelî ketin, ew girtin û pişt re bajarên Babîtê, Daxarê , Barayê, Kakirê û bîst bajarên din zebt kirin. Zimrî merkeza Lûlû bû, dagîr kirin. Qiralê Lûlû ku navê wî Amîxa (Amikha) bû, derket çiyayî û li gor sr. A.T. Olmstead bi hinek giregir û leşkeran re xwe di wilayeta Nîsîrê (Kinya, Premegrun) de qayîm kirin; leşkerê Asûrî ku di bin fermandariya postnişîn Salmanaser de bûye, hatiye ser wan û ceribandina êrişa yekê bi ser neketiye û rêya biserketina êrişên Asûrî hatine girtin lê wisan dixuyê ku di dawiyê de bi kesên berevaniya xwe dikin re li hev tên (Dîroka Kurd û Kurdistanê, Mihemed Emin Zekî Beg, r.73).
Bi kurtî Lûlû heta demekê dîrêj li gel Asûriyan di nav şerî de mane. Gelek herêm û bajarên Lûlûyan ji aliye qiralê Asurî Salmannaserê duduyan ve hatine şewitandin û wêrankirin. Di sala 829ê ya beriya zayînê de, Qiralê asûrî herêma Karxiyê wêran kir, salekê piştî vê seferê, welatê Zamwa ketiye deste Asûriyan û bûye ciyekî dewleta Asûrî. Gava dewleta Medan hatiye damezirandin û li hemberî Asûriyan ketine şerî li ser welatê Lûlûyan re derbas dibin, Lûlû alikariyê didin Medan.
Li gorî hinek dîrokzanan Lûlû li Loristana îro jiyane. Li başûrê Kurdistanê eşîreteka bi navê Lolan heye û eynî eşîret li Kurdistanê li herêma Çewlîgê jî heye.
Li gorî belgeyên dewra Asûrnaserpalê duduyan, welatê Lûlûyan gelek ava û xelkê wê di şaristaniyat û senetê de gelekî li pêş bûne. Ev pêşvebûn bi dereceyeke wisan bûye ku qiralên Asûriyan ehle senetê ji vî welatî birine Asûryayê (A. T. Olmstead). Di serdema Sumer û Akadiyan de Lûlûyan jî nivîs bi kar aniye.
Împeratoriya Kasayî ya Kurdan
Di dîrokê de ji vê împaratoriyê re Kusî jî dihat gotin. Ew, hêza herî bi hêz bû ji bo welatên ku di demên kevnar de li Rojhilata Nêzîk ava bûne. Ev kevneşopî bû ku navê hukimdar û li gorî wî bi nav bikin. Bi rastî, di Şahnameyê de îşaretên Mîrektiya Kusî-Kasayî hene. Ew, Kurdan wek miletê Cemşîd dihesibîne. Ev dewleta ku piştî hilweşîna Împaratoriya Gûtî ji aliyê gelê Gutî ve hatiye avakirin. Beriya zayînê di navbera salên 1896 û 1176an de çalakiya xwe ya siyasî domand. Împaratoriya Kassîtan a Kurdan bi welatê Hîtîtan re hevdem bû.
Saziyên îdarî, huqûqî, civakî û çandî yên Împaratoriya Kasayî ya Kurd wê demê di asta herî pêşketî de bûn. Ne tesadufî ye. Ji ber ku Kassîtan di sala 1530 berî zayînê de Babîl bi temamî dagir kiribûn.
Dagirkirina Babîlê ji aliyê Kurdan ve ne tesaduf e ku dezgehên îdarî, hiqûqî, civakî û çandî yên Împeratoriya Kasayî ya Kurd wê demê di asta herî pêşketî de bûn. Ji ber ku Kasayiyan di sala 1530 berî zayînê de Babîl bi temamî dagir kir.
Beşdariyên Kurdan ji bo Şaristaniyê: Mirovatiyê di dema Kurdên Gûtî û Hûrî de hesp weke amûra kişandinê bi kar aniye û di dema Kurdên Kassî de jî yekem car ew ji bo siwarbûnê bi kar anîne. (Ji bo çavkaniyên diyar dikin ku gelê Kurd-Kasayî di dîrokê de ji bo cara yekem hesp wekî wesayîteke siwar bi kar anîne, Les guides Bleua, Turqui 1965, Paris, r.677 û Külgurens Kilder, E. D. Philips, Oslo-1961 r.322) .
Adobe yekem car di çêkirina xaniyan de li welatê Kurd-Kasayiyan bi berfirehî xuya bû bi tevlihevkirina kayê û ziwakirina wê li ber tavê. Herêmên Kerkûk û Mûsilê ku demekê di bin serweriya welatê Kurdên Kasayî û dewleta Kurdî ya Mîtanî de bûn. Yek ji taybetiyên giring ên dewleta Kurdî-Kasayî ew e ku di warê mîmariyê de hunermendên mezin hene.
Tê zanîn ku bi taybetî di serdema Kurdên Med de û piştî wê, mîmarên Kurd di karên mezin ên Faris, Yewnan û Romayiyan de ku li Anatolyayê hatine çêkirin de roleka pêşeng lîstine û kevneşopiyên avahîsaziyê yên ku bi sedsalan di dema desthilatdariyê de hebûn bi cih anîne ji van împaratoriyan. Di serdema piştî sala 612 berî zayînê de dewleta Asûrî ji aliyê gelê Kurd ve hat rûxandin û piştî wê dîrokê ev welat nema dikarî bibe xwedî hebûna siyasî. Hebûna siyasî ya Kurdan ji Asûriyan dirêjtir dom kir û bi îşxala qiralê Farisan Kûros di sala 534 berî zayînê de li Anatolyayê bi dawî bû lê piştî vê dagirkeriyê gelê Kurd li herêmên ku lê dijîn xweseriya xwe parast.
Ew belgeyên nîşan didin ku Kasayî bi eslê xwe Kurd in, Midûrê Giştî yê Berê yê Entîketên Îranê Anderk wiha dibêje: “Xwedanê tiştên ku li Loristanê hatin dîtin di dîrokê de bi navê Kasayiyan dihatin naskirin ku çiyager in û çûne. Herêma çiyayî ya Xazerê ku nayê zanîn kengî lê jiyane, bi qasî 4 hezar sal dîroka wê heye. Vê eşîrê Babîl zeft kir û nêzîkî 700 salan li wê dere bû serdest. Pişt re vegeriyan çiyayên xwe. Hesp perwerde dikirin û difirotin Suryaniyan. Wan bi tama xwe ya bê hempa tiştên tûncê yên hêja, aletên şer, zincîra hespan û zinên hespan, zêçirvanî, kulm û tenûrên axê û karên hunerî yên hêja çêkirine. Ev berhemên ku em îro dibînin diyariyên ji dewlemendî û şaristaniya wan mane.”
Ji dîroknasên Osmanî Ahmet Refîk Bey di belavoka xwe ya dîrokî de dibêje ku Kasayî bav û kalên Kurdên îroyîn in. Dîsa ji pirtûka bi navê Îranname û Îranî di serdema Aşkaniyan de II. di berhemê de em rastî vê dîwanê tên: “Bê guman ev gelê ku di dîrokê de bi navê Kassu an jî Kassit tê zanîn ku beriya zayînê li dor 1800an li Babîlê dewletek damezirandiye, tê fêmkirin ku bi felsefe û hiqûqê re mijûl bûye, bav û kalên gelê Kurd in. Kurdên îroyîn.” (Binêre: Eslê Kurdan, General Îhsan Nûrî, r.40.)
Dewleta Kurdan a Hûriyan
Hûrî, beriya zayînê di hezarsala 2yem de jiyane û bi taybetiyên xwe yên ziman û olî bandor li dewletên cîran kiriye û hêmana wê ya damezirîner Hûrî ye. Hûriyan di dîrok û çanda Rojhilata Nêzîk a Kevnar de roleke giring lîstine, ji beriya zayînê di dawiya hezarsala 3yem de ji Kafkasya û Rojhilatê Anadoluyê ber bi başûr ve belav bûne.
Berî zayînê vê eşîrê ku di hezarsala 2yem a berî zayînê li başûrê Rojhilata Anatoliya û Sûriyeyê hebûneka siyasî û çandî ya giring temsîl dikir, li Rojhilata Nêzîk şaristaniyên bêhempa afirandin. Hûrî cara yekem hatine B.Z di dawiya hezarsala 3yem de li derdora Mêrdînê hatiye dîtin. Urki? Belgeya der barê avakirina perestgeheka li bajêr, nivîsa ku bi tîpên kuncî yên arkaîk li ser lewheyek kevir hatiye xêzkirin, dîroka wê vedigere sala 2300an berî zayînê. Hûrî beriya b.z. wan di nîvê pêşîn ê hezarsala 2yem de mîrekiyên piçûk ên demkurt ava kirin. Paşê b.z. dewleta Hûrî-Mîtannî, ku di navbera salên 1500 û 1250an de ji aliyê Hûriyan ve hatiye damezirandin, piştî Misirê bû duyemîn hêza herî mezin li Rojhilata Nêzîk.
Hûrî yek ji eşîrên giring ên Rojhilata Nêzîk a kevnar in. Her çi qasî di nivîsên Sumerî, Akadî, Misrî, Hîtît û Ugarî de û di Tewratê de (Ḥōrî) de wek navekî eşîrê hatine binavkirin jî agahiyên me yên der barê Hûriyan de kêm in. Hûrî hatine Mezopotamya û welatên derdorê b.z. hezarsala IIIyem tê texmînkirin ku ew ji nîvê duyemîn ê hezarsalê ji bakur û bakurê rojhilat hatine.
Navên kesê yekem û erdnîgariya Hûrî di Serdema Akadî de têne dîtin. Daneyên berdest nîşan didin ku hêmanên etnîkî yên Hûrî di dema Naramsîn Akadî de li bakurê Mezopotamyayê hebûne. Di belgeyekê de tê gotin ku Naramsin li Azuhinumê li ser Erdê Subir (Subartu) bi ser ketiye û girtiye. Subartu, b.z. li gor jêderên hezarsala sêyem, ew navçeyek fireh e ku ji Feratê heta herêma Kerkûkê li bintara Zagrosê dirêj dibe. Tê fêmkirin ku di dawiya hezarsala sêyem de Hûrî li bakurê Mezopotamyayê û herêma Cezîrê ya Sûriyeyê di nav mîrektiyên biçûk de hatine birêkxistinkirin. Di kolanên ku li wargehên wek Tell Mozan (Urkiş) û Tell Brak (Nagar) hatine kirin de der barê Hûriyan de daneyên nivîsandî hatine dayîn.
Navên qiralê Ûrkiyan Tupkiş û şahbanûya Uqnîtûm di mohra ku di vekolînên Tell Mozan ên li herêma Xabûrê de hatin dîtin de hatin xwendin, ku Buccellati, G. û Marilyn Kelly-Buccellati bi bajarê Urkîşê yê Hûriyan re wekhev kirin. Padîşah xwe bi sernavê Hûrî endan (şah, xwedê) dide nasîn. Di vê rewşê de, Tupkish divê qiralê Hûrî yê herî kevnar be.
Hûrî an jî Dewleta Hûrî, ji hezarsala hezarsala IIIyem ku di çavkaniyên Sumerî, Akad, Hîtît, Ugarîtîk û Misirê de, li herêmên Mezopotamya û Dîjleya Jorîn serwer bûne, ji ber zimanê wan bi eslê xwe Asyayî hatine qebûlkirin. Peyivî (Hurrican) û heta sedsala 7an a berî zayînê hebûna xwe berdewam dike (Vikipedi, özgür ansiklopedi, islam ansiklopedisi).
Dewleta Kurdan a Mitaniyan
Dewleta Kurdan a Mîtaniyan, ku ji bo xelkê herêmê û Asûriyan bi navê Hanigalbat û ji bo Misiriyan jî bi navê Naharîn û Metanî tê naskirin. Demekê ji bakurê Kurdistana ya îroyîn heta Rojavayê û Kurdistana Bakur bû û di nav neteweyên herî mezin ên serdema xwe de bû, her çend îro bi giranî hatiye jibîrkirin jî.
Li ser gel bi xwe hindik tomar hene lê nameyên di navbera qiralên Mîtanî û qiralên Asûr û Misirê de (Nameyên Amarna), pirtûka herî kevn a perwerdeya hespan a cîhanê û peymanek di navbera Mîtanî û Hîtîtan de, vedigere berî zayînê. Ew delîlên neteweyek dewlemend dide ku di navbera 1500 û 1240 de geş bûye. Berî zayînê di sala 1350 de, Mîtanî ew qasî bi hêz bûn ku bi Misir, qralên Hattî, Babîl û Asûr re tev li komên hêzên mezin bû.
Lê belê berî zayînê di destpêka sedsala 14an de, êrişên Asûriyan qiraliya Mîtanniyan qels kir ku qiralê Asûrî Ashur-Uballit I (1365-1330 BZ) herêmek giring bi xwe ve girê da. Nakokiyên li ser cihgirtinê di nav qiralê Mîtaniyan de dijwariyên qraletiyê zêde kirin û vê nebûna yekîtiyê Mîtanî kir nêçîra hêsan ji bo Hîtîtiyan di bin padîşahê wan Suppiluliuma I (1344–1322 b.z) ku beşek mezin ji nifûsê derxistin û Hîtît li şûna wan danî.
Qiralê Asûrî Adad Nirari I (1307-1275 b.z) herêm dagir kirin û dîsa komên xelkên penaber kirin û li şûna wan bindestên Asûrî danî. Kurê wî û cîgirê wî Shalmaneser I, fetha Mîtanî 1250 b.z. û kurê wî Tukulti-Ninurta I (1244-1208 BZ) di Şerê Nihriya de Hîtît têk bir. 1245 b.z. jiholêrakirina wan wek hêzek li herêmê û jiholêrakirina Dewleta Kurdan a Mîtanî ya ku niha pir kêm bûye ku paşê bû beşek ji Împeratoriya Asûrî.
Qiraliyeta Mîtanî b.z. di navbera 1475 û b.z. di navbera salên 1275-1275an de li herêma bakurê Ferat-Dîjleyê desthilatdarî kiriye. Mirovên destpêkê yên herêmê bi curbicur wekî koçberên Hindo-Îranî an Hindo-Arî hatine binavkirin lê etnîsîteya wan ji hozên Gutî û Huriyan tê. Zanayan hewl daye ku wan bi komek an yekî din re li ser bingeha navên xwedayên ku di peymanek bi Hîtîtan re hatine gazî kirin, bidin nasîn lê hem Hindo-Aryen û hem jî Hindo-Îranî (yekcar beşek ji heman koma koçberên ji Asyaya Navîn bûn) Indra jî di nav de ne, Mithra û yên din, di nav yên din de, wan ji xwedayên mîna Varuna re rêz girtine.
Çîna serdest wekî şerkerên ku bi navê Maryannu têne zanîn in, dema ku ji hêla Misiriyan ve wekî “Naharin” û “Metanî” tê wergerandin, navê Mîtanî dane qiraletiyê. Asûriyan qiraletiya bi navê Hanigalbat (Hanigalbat wekî Hani-Rabbat jî tê zanîn) dizanîn û Hîtîtan jî ji gelê xwe re digot Hûrî, ji welatê xwe re digot Hurrian (an Hurrian) û hem jî welatê Hûriyan û ji ber vê yekê piraniya zanyarên îroyîn li hev dikin ku ew bûn. Wan zimanê gelê herêmê ku wê demê Hûrî bû, zimanekî ne Hind-Îranî bi kar anî. Zanyar Gwendolyn Leick dinivîse:
“Rejeya Mîtanî bi giranî Hûrî bû lê elîta serdest şervanên Hind-Ewropî bûn ku ji xwe re digotin Marîannu û xwedayên bi navên Vedîkî yên wekî Indar, Uruwana û Devayên kolektîf diperizin. Van elîtan dê bi herêmî re bizewicin, wekî ku navên zarokên wan diyar dike.” (120)
Paytexta Mîtanî Waşukanî bû ku li ser ava çemê Xabûr, şaxekî Feratê ye. Navê “Waşukanî” peyveke Kurdî ye wek başanî, baş bi wateya “baş” û kanî bi wateya “baş” an “çavkanî” ye û bi vî awayî tê wergerandin “çavkaniya qenciyê” û hem jî “çavkaniya dewlemendiyê”. Hin lêkolîner îdîa dikin ku bajarê kevnar ê Sîkan li cihê Waşukanî hatiye avakirin û dibe ku bermahiyên wê li binê girê Tell el Fakhariya li nêzî Gozanê li Sûriyeyê bimîne.
Dewleta Kurdan a Xalidiyan (Ûrartû)
Xalidiyên ku di çavkaniyên nivîskî yên Asûrî de wekî ‘Xaldî’ “Uruatri” têne binavkirin û di sala 1273yan berî zayînê de derketine ser dika dîrokê, ji Çemê Feratê li rojava heta Azerbeycana Îranî ya li rojhilat, ji Gola Gokçe û Aras, li erdnîgariyeke berfireh serdest bûn. Li bakur Geliyê Torosê û li başûr Gola Urmiyeyê bû yek ji mezintirîn dewletên Rojhilata Nêzîk.
Herêma bingehîn a qiraliyetê Kela Wanê ya îroyîn û derdora wê ye, ji ber vê yekê ji Mîrektiya Ûrartûyan re carinan “Mîrektiya Wanê” jî tê gotin. Wana ku dişibihe keleheka xwezayî, ji bo avabûn û geşepêdana paytexteke mezin hemû şert û merc hebûn. Lê bajarên din ên herêma Rojhilatê Anadoluyê ne xwedî giringiyeke wisa mezin a siyasî û dîrokî bûn. Şûnwarên Xaldiyan (Ûrartûyan) bi giştî li Rojhilatê Anatoliya, Gurcistan, Ermenistan, Nexçîvan, Îran û Îraqê belav bûne.
Asûrya piştî ku dewletên Hîtît û Mîtannî di sedsala 13an de ji ser dika dîrokê winda bûn, xwest ku hevsengiya siyasî ya guherî ber bi berjewendiya xwe vegerîne, bi taybetî bi desteserkirina bazirganiya Rojhilatê Deryaya Spî û dewlemendiyên madenê yên li Rojhilat, xwest bibe hêzeke super lê her çendî ku koçên berdewam ên Aramî Asûrî ji vê armancê nehiştin lê hişt ku Ûrartuyê ku di konfederasyonan de dijiyan, ji ber ku Asûrî bi koçên Aramî re mijûl dibe, li hemberî Asûrî bihêztir bibe. Di encama zexta Asûriyan de mîrektiyên Ûrûatrî û Naîrî yên ku heta wê demê nekarîbûn yekîtiya siyasî pêk bînin, hatin cem hev û Tûşpa, li derdora Gola Wanê, kirin paytexta serdema Sardûrî Imin bû sedema avakirina qralitiya Xaldiyan ( Tarih İncelemeleri Dergisi, cilt, XXVII, hejmar: 2 Kanûn 2012,459-482 ).
B.z. di 743an de, qiraletiya Asûrî IIIyem li dora Semsûr-Serêgolan têkçûna li hemberî Tiglath-Pileser dawî li vê bilindbûna bilez anî. Ev, b.z. di sala 714an de pêşî Cimeriyên koçerên Kirimê û paşê jî Asûrî IIyem li hemberî Sargon têkçûn. Dewleta Ûrartû neçar ma ku dev ji siyaseta xwe ya berfirehbûnê berde û xwe bikişîne nav qalikê xwe. B.z. di sala 675an de hat ser text û bi qasî 25 salan li ser desthilatdariyê ma. Kurê Argiştî IIyem her çend di Serdema Rusan de hewldaneka nû ya pêşveçûnê hatibe kirin jî tevî hemû hewildanan jî padîşahiya Ûrartûyan b.z. di sala 585an de ji merhaleya dîrokê winda bû.
Împaratoriya Kurdan a Medan
Dewleta Kurdan a di dîrokê de ya bi nav û deng Împaratoriya Medan e. Dibe ku qewmê Medan di sedsala 10an an 9an hatibin welatê Medan. Navê Medan cara ewilî di sedsala 9an de di nivîstekên Asûran de derbas dibe. Leşkerên Asûrî, di dîroka 835 b.z. de li sinorên xwe rastî eşiretên Medan hatine. Eşiretên Medan pir mêvanperwer bûn ji ber vê yeke qiralê Asûran Aalmaneserê Duduyan li ser Medan bac ferz nekir û fermandarekeî Asûrî danî wê derê. Qet rêjeya Asûriyan di nav Medan de tunebûye û wan êriş nebiriye ser wan.
Prof. Says wiha dibêje; “Mada, eşîretên Kurd bûn û li rojhilatê Asûryayê bi cih bûbûn. Welatê wan heta başûrê Behra Hezerê diçû. Beşa wan a zêde di warê ziman de Hindo-Ewrûpî û di cîheta regez de jî Arî bûn.” Hinek pispor û rojhilatnas dibêjin, zimanê qewmê Medî, Kurdiya îro ye, yan ji Kurdiya îro li ser esasê zimanê Medî ye. (Dîroka Kurd û Kurdistanê M. Emin Beg, r.65).
Adad-Nîrariyê sisiyan jî (812 – 783yê beriya zayînî), çar-pênc caran bi eşiretên medî re şer kiriye lê dema Tiglathpleserê Çaran de (745- 727ê beriya zayînê) ku alikarî dabû pismam û cîranên xwe Xalidiyan, vî qiralî leşker birin ser wan. Di dema Asarhanden de (681-669ê B.Z.) bi hevkarên xwe re (Manî, Şîş, Kaskaşişî û eşiretên Kurdistanê) xwestin derbeka baş li Asûran bidin lê qiralê Asûrî bi rêya siyasetê hevkariya wan xirab kir û qewmê şîş ji nav hevkariyê derxist, kir hevalbendê xwe.
Qiralê Medan Firaortes li derfetê geriya ku derbekê li Asûriyan bide. Beriya zayinê di 634ê de êriş birin ser Asûriyan û bi ser neketin. Kurê Firaotes Kiyaksar gava derbas bû ser textê qiraliyetê, daxwazên qewmê xwe bi cih anîn û dawî li zil û zordariya Asûriyan anî. Qewmê me xwe rizgar kir.
Dewleta Medan di sala 701ê de hate damezirandin. Li gorî dîrokzanê Grek Heredot qralê Medan ê yekem Diyakos e. Diyakos eşîretên Kurdan kirin yek û dewletek federasyon ava kir. Paştextê wê kir Eqabat. Eqabat li derdorên Hemedana îro ye lê sinorê dewleta medan serdema qiraliya Kiyaksar fireh bûn. Sinorên wê ji Baxteryanê heta Qizilirmakê û Behra Hezerê heta Xelîca Faris çû. Di dema Asîtax û tarîxa 5503yê beriya zayînî de; ji aliyê Sîrûsê (Keyxwusrevê Mezin) Axamenî ve ji holê hatin rakirin. (Dîroka Kurd û Kurdistanê, Mihemed Emin Zekî Beg, r.60).
Çavkanî
Dîroka Kurd û Kurdistanê, Mehmet Emîn Zekî Beg
Kürtler ve Kürdistan, Kemal Burkay
Dîroka Kurdistana Kevnar, Ako Mihemed Mîrzadeyî
Bir El Kitabi Kürtler, Mehrdad Izady
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
