Nivîskarên jin ên Kurd: Di nav hebûn û bêdengiyê de çi qas hatine naskirin?

Dema em li dîroka wêjeya Kurdî dinêrin, dibînin ku jinên Kurd ji demên kevn ve di qada helbest û nivîsê de hebûn. Ew tenê xwendevanên wêjeyê nebûn lê helbestvan, çîrokbêj, nivîskar, rojnameger û lêkolîner jî bûn. Hinek ji wan di nava şertên zehmet de nivîsiye, hinekan jî kariye bi berhemên xwe di nav dîroka wêjeya Kurdî de cih bigirin. Ji Mestûre Erdelana sedsala 19an heta jinên nivîskar ên îro, ev rêwîtî nîşan dide ku jinên Kurd her dem xwediyê deng û nêrîna xwe bûne.

Lê divê em vê pirsê jî bipirsin: Ev deng çi qas hatine bihîstin? Çi qas berhemên wan hatine çapkirin, xwendin, nirxandin û di dîroka wêjeya Kurdî de cihê xwe girtiye? Hebûna jinên nivîskar yek tişt e, nasîna berhemên wan û veguhastina wan ji nifşekî bo nifşê din tiştekî din e.

Jinên Kurd di nav helbest, çîrok û cureyên din ên wêjeyê de

Jinên Kurd di gelek qadan de nivîsîne. Helbest yek ji wan qadên herî kevn e ku jinan tê de dengê xwe derxistiye holê. Di helbestên wan de evîn, tenêtî, xem, dayîkbûn, azadî, koçberî û serpêhatiya jiyana jinan cih girtine lê çalakiya wan bi helbestê ve sînordar nebûye. Jinên Kurd di çîrok, roman, nivîsên rojnamegerî, rexne lêkolîn, bîranîn û nivîsên civakî de jî beşdar bûne.

Ev cihêrengî girîng e, ji ber ku jiyana jinan ne tenê ji hest û evînê pêk tê. Ew xwediyê dîrok, bîranîn, zanîn, nêrîn û ezmûnên civakî ne. Dema jinek romanekê dinivîse, ew dikare jiyana malbatê, şertên aborî, pêwendiyên civakî û guherînên demê vegerîne nav rûpelan. Dema ku ew helbestekê dinivîse, dikare hestên di jiyana rojane de bixe nav peyvan. Di nivîsên lêkolînî û rojnamegerî de jî dikare beşdarî tomarkirin û şîrovekirina dîroka civaka xwe bibe.

Ji ber vê yekê, divê em jinên nivîskar tenê wekî helbestvanên ku li ser mijarên jinan dinivîsin nebînin. Ew dikarin di hemû qadên wêjeyê de mijaran hilbijêrin, nêrînên xwe pêşkêş bikin û bi şêwazên cuda beşdarî bipêşxistina wêjeya Kurdî bibin.

Çima tevî hebûna jinên nivîskar, dengê wan kêm tê bihîstin?

Ev yek ji pirsên sereke yên wêjeya Kurdî ye. Dibe ku jin her demê xwedî qabiliyeteke bihêz bûn lê derfetên wan ên ji bo xwendin, nivîsîn, çapkirin û gihîştina xwendevanan nehatine cih. Di gelek dem û deveran de derfetên perwerdeyê ji bo jinan sînordar bûne; berpirsyariyên malbatê û şertên civakî jî dem û derfeta nivîsînê ji wan standine.

Ji aliyekî din ve, kêmbûna pirtûkên xwendinê, zehmetiya çapkirina berheman, nebûna piştgiriyê û kêmbûna rexneya wêjeyî ya baldar jî bandor li ser belavbûna nivîsên jinan kiriye. Hinek caran berhemek tê nivîsandin lê ji ber nebûna derfetên çapkirinê di nav rûpelan de dimîne. Hinek caran jî berhem tê çapkirin lê bêyî rexne, nîqaş û xwendineke berfireh di nav xwendevanan de nayê nasîn.

Sedemeke din jî ew e ku di dîroka wêjeyê de gelek caran nav û berhemên mêran zêdetir hatine tomarkirin û nirxandin. Ji ber vê yekê, hinek jinên nivîskar û helbestvan ên berê, tevî girîngiya xebata wan, di bîra giştî ya wêjeya Kurdî de kêm cih girtiye. Ev ne tenê pirsgirêka hejmarê ye lê pirsgirêka gihîştina berheman, tomarkirin, belavkirin û nirxandina wan e jî.

Ji ber vê yekê, dema em dibêjin dengê jinên Kurd kêm tê bihîstin, mebest ne ew e ku jinan kêm nivîsiye an jî derfeta wan kêm bûye. Pirsa rast ev e: Çima gelek ji berhemên wan negihîştine xwendevanan û çima navên wan wekî ku tê xwestin di dîroka wêjeya me de cih negirtiye?

Hinek jinên nivîskar û berhemên wan

Mestûre Erdelan ku bi navê Mah Şeref Xanim jî tê nasîn, yek ji kesayetiyên girîng ên dîroka wêjeya Kurdî ye. Ew ne tenê helbestvan bû lê di warê dîrokê de jî nivîsî. Berhema wê ya Tarîxî Erdelan ji bo nasîna dîroka Mîrektiya Erdelanê girîng e. Helbestên wê jî derbarê evîn, xem û bîranînan in. Taybetmendiya wê ya herî girîng ev e: Tevî ku di serdema wê de derfetên xwendin û nivîsînê ji bo jinan pir kêm bûn, wê hem helbest nivîsîne hem jî li ser dîrokê xebitiye.

Şîrîn Xelîl Xetîb: Jinên ku li pey dengê xwe ne

Şîrîn Xelîl Xetîb, nivîskareke Kurd a ji Rojavayê Kurdistanê ye ku bi Kurdî û Erebî dinivîse. Di romana xwe ya "Jinên bajarên dûr " (نساء المدن البعيدة) de, ew dikeve nav cîhana jinên ku di bin zextên civakî û kevneşopiyan de dijîn û dixwazin ji sînorên ku li pêşiya wan hatine danîn derbas bibin. Roman mijarên hesas ên wekî zordestiya li ser jinan, pêwendiyên malbatî, evîn û azadiya kesane dixe ber çavan. Girîngiya vê berhemê di wê yekê de ye ku nivîskar jinê ne tenê wekî keseke ku serpêhatiyên wê tên vegotin lê wekî keseke ku xwediya deng, daxwaz û mafê biryardana li ser jiyana xwe ye, pêşkêş dike. Ev roman mînakeke balkêş e ji bo wê yekê ku nivîskarên jin dikarin bi saya romanê mijarên ku carna di civakê de nayên gotûbêjkirin, derxînin pêş û rêya nîqaşê li ber wan vekin.

Cîhan Ara Xanima Paweyî jî di nav helbestvanên jin ên Kurd ên sedsala 19an de cih digire. Navê wê di çavkaniyên dîroka wêjeya Kurdî de hatiye tomarkirin. Lê kêmbûna belge û berhemên ku bi awayekî berfireh gihîştine vî wextî, nîşan dide ku çi qas hewce ye li ser jiyana wê û nivîsên jinên wê demê lêkolîn bê kirin.

Di sedsala 20an de Jîla Huseynî bi helbestên xwe dengê xwe derxist holê. Di berhemên wê de hestên kesane, tenêtî, dayîkbûn û daxwaza azadiyê bi nêrîna jinan ve girêdayî ne. Geşey Ewîn yek ji berhemên wê yên helbestî ye; Qelay Raz jî piştî mirina wê, di sala 1999an de, bi helbest û çîrokên wê yên Kurdî û Farisî hate çapkirin. Her wiha Çetr berhemeke wê ya helbestên ji bo zarokan e. Xebata wê nîşan dide ku helbesta jinan dikare ji hestên kesane derbas bibe û pirsgirêkên civakî jî raxe ber çavan.

Ehlam Mensûr jî di warê çîrok û romanê de cihê xwe digire. Ew di salên 1974-1975an de wekî yekemîn rojnamegera jin a Kurd hatiye nasîn û di salên 1980yî de dest bi nivîsandina çîrok û romanên Kurdî kiriye. Di nav berhemên wê de Ama Raşa, Elwan, Xewn û Xwîn, Dîstopya û Serpêhatî hene. Di romana Elwan de, bi rêya jiyana jinên belengaz û pirsgirêkên wan, mijarên wekî zordestî, xizanî û cihê jinan a di civakê de têne vegotin. Xebata wê girîng e, ji ber ku jinan tenê wekî mijara nivîsê negirtiye lê ew kiriye karaktera sereke ya çîrok û vegotinê.

Ev çend mînak nîşan didin ku jinên Kurd di helbest, dîrok, çîrok, roman û rojnamegeriyê de xebitîne lê ev tenê destpêka lîsteyekê ye. Gelek jinên din jî hene ku berhemên wan hîn jî hewceyî tomarkirin, xwendin û nirxandineke cidî ne.

Pêdiviya me: Nasîn, tomarkirin û xwendina li ser berhemên jinan heye

Bipêşxistina cihê jinan a di wêjeya Kurdî de tenê bi zêdekirina navên wan di gotar û pirtûkan de pêk nayê. Pêdivî bi wê heye ku berhemên wan bên komkirin, çapkirin û parastin; jiyana wan bi awayekî lêkolînî bê tomarkirin û berhemên wan di kovar, qadên perwerdeyê û civînên wêjeyî de bên xwendin û nîqaşkirin.

Her wiha divê em li ser dengên jinên îro jî bisekinin. Çi qas ji wan di roman, çîrok, helbest, rexne û nivîsên rojnamegerî de dixebitin? Kîjan mijarên nû dixin nav wêjeya Kurdî? Çi qas derfetên çapkirin û gihîştina xwendevanan hene? Ev pirs dikarin bibin destpêka lêkolîn û gotûbêjeke berfirehtir.

Wêjeya Kurdî dema ku dengê jinan jî di nav xwe de bigire, dibe wêjeyeke temamtir û nêzîktirî rastiya civakê. Ji ber ku nîvê bûyer û serpêhatiyên civakê bê dengê jinan nayê vegotin. Jinên Kurd ne tenê beşeke ji dîroka wêjeya me ne; ew dikarin beşdarî nivîsandina dîroka wêjeya siberojê jî bibin.

(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)