Di dîroka wêjeya Kurdî de, têkiliya bi wêjeya gelên din re beşek ji pêvajoya geşbûna wêjeya me bûye. Ev têkilî ne tenê bi xwendin û wergirtina berheman pêk hatiye, bi rêya ziman, çand, têkiliyên dîrokî û veguhastina raman û şêwazên wêjeyî jî bi pêş ketiye. Ji ber vê yekê, dema em dipirsin gelê Kurd ji wêje û helbesta cîhanê çi sûd wergirtiye, divê em her wiha bipirsin: Ew tiştên wergirtî çawa di destê nivîskarên Kurd de guherîne û bûne beşek ji ezmûna wan a taybet?
Ji wêjeya Farisî û Erebî heta helbesta klasîk a Kurdî
Di serdemên klasîk de, wêjeya Farisî û Erebî di cîhana zanist, ol û wêjeyê de cihê xwe yê girîng hebû. Helbestvanên Kurd jî bi vê pêvajoya wêjeyî re têkildar bûn. Form, qalibên helbestê, rêbazên rîmê û hin awayên vegotina evîn, xeyal û hesretên di helbesta Kurdî de bi bandora vê kevneşopiyê bi pêş ketin. Lê helbestvanên Kurd ev form tenê ji bo dubarekirina tiştên berê bi kar neanîn, wan bi ziman û ezmûna xwe ya çandî ji bo wêjeya Kurdî naverokeke taybet afirand.
Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî ji kesayetiyên girîng ên vê kevneşopiyê ne. Di helbesta Cizîrî de, evîn, tesewif û ramanên kûr di nav qalibên helbesta klasîk de tên vegotin. Xanî jî di Mem û Zînê de çîroka evînê bi mijarên mirovî, civakî û neteweyî re girê dide. Ev nimûne nîşan didin ku têkiliya bi wêjeya herêmê re dikare bibe bingeha afirandineke nû, ne amura vegirtinê. Di vê mijarê de, bandora wêjeya Farisî jî, bi taybetî ya Hafiz, li ser hin helbestvanên Kurd ên klasîk hatiye kirin.
Ji serdema nûjeniyê heta helbesta azad
Di sedsala 20î de, têkiliya helbesta Kurdî bi wêjeyên Ewropayê û bi wêjeya nûjen a gelên cîran re berfirehtir bû. Di vê pêvajoyê de, helbestvanên Kurd bi form û şêwazên nû re ezmûn kirin. Helbesta azad, guhertina awayê rîm û pîvanê û nêzîkbûna helbestê bi zimanê jiyana rojane re beşek ji vê nûbûnê bûn. Lê ev pêvajo ne bi carekê û ne jî tenê bi bandora yek welatî pêk hat; ew pêşketin û geşedan ya ku ji çend nifşên helbestvanan pêk dihat.
Di vê çarçoveyê de, Ebdulla Goran yek ji kesayetiyên sereke yên nûjenkirina helbesta Kurdî ye. Di lêkolînên li ser wêjeya Kurdî de, têkiliya helbesta nûjen bi wêjeya Tirkî, Farisî û Ewropayê re hatiye nîqaşkirin. Lê girîng e ku em vê têkiliyê wekî pêvajoyeke tevlihev nebînin: Helbestvanên Kurd ji çavkaniyên cuda sûd wergirt û wan li gorî ziman, trajedî û pirsên civaka xwe ji nû ve reng û şêwe derbasî helbesta Kurdî kirin.
Helbestvanên cîhanê û deriyên nû yên afirandinê
Dema em behsa wêjeya Fransî, Spanî, Rûsî yan Amerîkayê dikin, navên helbestvanên wekî Charles Baudelaire (1821–1867), Arthur Rimbaud (1854–1891), Federico García Lorca (1898–1936), Aleksandr Pushkin (1799–1837), Vladimir Mayakovsky (1893–1930) û Walt Whitman (1819–1892) dikarin bînin bîra me. Her yekî ji wan di çarçoveya ziman û dîroka xwe de rêyên cuda yên helbestê vekirine. Lê divê em bê delîl angaşt nekin ku yekî ji wan rasterast bandor li ser helbestvanekî Kurd kiriye. Ji bo destnîşankirina bandoreke rasterast, pêdivî bi xwendina berheman, gotinên helbestvanan an lêkolînên edebî heye.
Ya girîng ew e ku wêjeya cîhanê derfetê dide helbestvanên Kurd ku form, sembol, xeyal û awayên nû yên vegotinê nas bikin. Di heman demê de, wêjeya Erebî ya nûjen, bi helbestvanên wekî Nizar Qabbani (1923–1998) û Adonis (1930– ), û wêjeya Tirkî, bi helbestvanên wekî Nazım Hikmet (1902–1963), dikarin bibin beşek ji lêkolîna me ya li ser guherînên helbesta nûjen. Lê divê em her carê di navbera bandora belgekirî, aliyên hunerî û xwendina giştî ya wêjeya cîhanê de cudahiyê bikin.
Gelê Kurd ji wêje û helbesta cîhanê çi wergirtiye?
Bersiva vê pirsê ne tenê di form û qalibên helbestê de ye. Gelê Kurd ji têkiliya bi wêjeya cîhanê re derfetên nû yên vegotinê, awayên cuda yên nêrîna mirovan û ramanên nû yên li ser jiyan, azadî, evîn û civakê nas kirine. Wêje dikare bibe cihê ku mirov serpêhatiya xwe bi ya gelên din re bide naskirin , tiştên nû fêr bibe û li ser cîhana xwe ji nû ve bifikire.
Lê wêjeya Kurdî di vê têkiliyê de tenê wergir nebûye. Kevneşopiya devkî ya Kurdî, dengbêjî, çîrok, destan û mîrata helbesta klasîk jî çavkaniyên dewlemend ên afirandinê ne. Gelek nivîskarên Kurd bi vegera li van çavkaniyan, ew bi form û şêwazên nû re girê dane. Bi vî awayî, têkiliya wêjeya Kurdî bi wêjeya cîhanê re divê ne wekî rêyek tenê ji derve ber bi hundir ve were dîtin, lê wekî têkiliyeke dualî: Wergirtin, guherandin û afirandina tiştên nû.
Têkiliya bi wêjeya cîhanê re û parastina reseniyê û ji diyalogê ber bi afirandina resen ve
Di dawiyê de, nirxê têkiliya wêjeya Kurdî bi wêjeya cîhanê re ne bi hejmartina tiştên ku ji gelên din hatine wergirtin tê pîvan, ew nirx bi awayê ku wêjeya Kurdî van ezmûnan dike beşek ji bingeha xwe ya hunerî tê pîvan. Pirsa bingehîn ne ew e ku me ji wêjeyên din çi wergirtiye, pirs ew e ku me bi van wergirtinan çi afirandiye; çawa ziman, dîrok, bîranîn û serpêhatiya gelê xwe bi awayekî nû vegotine û ew kirine bingeha dengê xwe yê resen.
Wêjeya cîhanê deriyên nû li ber wêjeya Kurdî vekirine lê derbasbûna van deriyan bi xwe armanc nîne. Girîng ew e ku nivîskar piştî vê rêwîtiyê vegere cîhana xwe, wê bi çavekî nû bibîne; ji ezmûnên din sûdê wergire, lê di nav wan de xwe winda neke. Ji ber ku wêjeya zindî ne bi dubarekirina dengên din mezin dibe, bi wê yekê ku wan dibihîze, ji wan fêr dibe û di encamê de dengê xwe yê taybet diafirîne.
Di dawiyê de, wêjeya Kurdî ne hewce ye ku ji wêjeya cîhanê dûr bimîne da ku resen bimîne; hewce ye ku bi wê re bikeve diyalogê, bêyî ku nasnameya xwe winda bike. Ji ber ku armanca vê têkiliyê ne ew e ku wêjeya Kurdî bibe dengê kesên din lê ew e ku bi tecrubeyên wan dewlemend bibe û bi dengê xwe beşdarî gotûbêja wêjeya cîhanê bibe. Wê demê, wergirtin êdî tenê wergirtin namîne; ew dibe afirandin, û dengê ku ji nav vê afirandinê derdikeve, bi hemû taybetiyên xwe yên resen, dibe beşek ji dengên cîhanê.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
