Hesamê Axê û Lelîxana Goveyî

Bavê wî miriye, Hesam sêwî ye. Mamê wî, wî xweyî dike. Derwêş Axa wî xweyî dike, heta mezin dibe, emrê wî diçe pazdeh, şaşdeh, bîst salî. Demê zewaca wî hatiye. Mamê wî dixwaze wî bizewicîne. Pê kêfxweş bibe, pê şad bibe. Ji mamê wî re kur nînin. Kurê mamê Hesam, kurê Derwêş Axa nînin. Keçeke wî tenê heye. Bêje Hesam ka te kî divê, te jinek bi vê ez ê te bizewicînim kurê min. Bes destê xwe pê ve bike.

Ya te divê kî be; keça axayekî be, keça gavanekî be, feqîr be, dewlemend be, têr be, birçî be, ez ê ji kurê xwe re bînim.

Şerm dikir ji mamê xwe, bêje mamê xwe min ev e divê. Mamê wî rabe diçe hevalên wî yên ku pê re kar dikin dibîne. Bêje hevalan bibin seyranê ka hûn ji bin dernaxin ka dilê wî li ser hinan heye, li ser hinan nîne. Diçin seyranê, xort in dişetixilin; te kî divê, te kî divê. Ew behsa ya xwe dike, ew behsa wî dike. Her kes ya di dilê xwe de dibêje. Ew jî dibêje wekê min Lelîxana Goveyî divê. Goveyî çima Goveyî ye? Goveşîn gundekî me yê Botanê ye, ew jî wekê bêjî Feraşîn, Goveşîn ji wê re dibêjin Lelîxana Goveyî, Lelîxana Goveşînî. Lelîxana Goveşînî keça Mehzûl Axa ye.

Aha xortek tê mizgîniyê dide Derwêş axayê mamê Hesam. Dibêje: “Mizgîniya min li te, min zanî Hesam kî divê.”

Bêje: “Fîlan kes keça Mehzûl axa ye, Lellîxana Goveyî ye.”

Got: “Oo ji xwe Mehzûl axa dostê min e. Ez û wî bira ne.”

Diçî siwar dibe, çend xulaman bi xwe re siwar dike, heke çend kesan bi xwe re dibe û diçe mala Mehzûl Axa. Dibêje: "Mehzûl Axa, hal û mesele ev e. Ez hatime keça te ji biraziyê xwe Hesam re bixwazim."

Mehzûl Axa jî dibêje: "Min Lelîxanê da te."

Vedigere tê malê, dibêje: "Hesam, me ji te re Lelîxan xwest."

Kêfa Hesam destpêkê tê. Fetirkê - demekê, heft - du - sê diçin. Dotmama wî dikeve bin serê wî de. Dotmama wî, keça Derwêş Axa, dilê wê li ser Hesam heye. Hesam bi çavê biratiyê li wê dinêre, lê dilê wê li ser Hesam heye.

Bêje: "Te yek xwestiye, ma tu nabêjî, tu pirs nakî ka spehî ye, ka ne spehî ye, çawa ye?"

Bêje: "Wallahî min husn û cemala wê seh kiriye, lê tu dotmama min î, tu dikarî herî ji min re sehkê bî."

Dotmama wî ji xwe kar dike, diçe. Berê ka çi ne, fêkî-mêkî ne, ka cil in, cil û berg in, ka çi ne jê re radike. Diçe wê derê, şevekê du şevan dimîne, vedigere.

Dibêje: "Ho Hesam! Mala te xirab bûyo, te çi jinek xwestiye! Ma qey bavê min ji te re jinek xwestiye? Capala heram e, reş e, bêmarêz e, pîs e, genî ye."

Tiştekî wisa dike, li ber çavên Hesam reş dike.

Hesam dibêje mamê xwe: "Wallahî mamo, min Lelîxan navê."

"Kuro te çawa navê, me soza xwe daye! Em axa ne, filan in, bêvan in. Em rihspiyên derdorê ne, çênabe."

Dibêje: "Wallahî min navêt."

Hefteyek-duduyan, meha-dudan, Derwêş Axa neçû ser Mehzûl Axa. Mehzûl Axa radibe hindekiyan rê dike, dibêje: "Ka cewabekê bidin van insanan, çima heta niha cewab nedane?" Nêzîkî salekê çû. Derwêş Axa siwar bû, çû cem Mehzûl Axa.

Got: "Mehzûl Axa, hal û mesele ev e."

Dibêje: "Derwêş Axa, min keça xwe Lelîxan da te. Tu ji xwe re dibî, didî gavanê xwe, tu didî şîvanê xwe, tu didî xulamê xwe; min daye te."

Derwêş Axa Lelîxana Goveyî ji xwe re tîne. Vêca wexta ji wê ve tîne, xêr û der, filan û bêvan diçin pê ve; ma nê bûk e, dê ev xeliya wê hebe. Vêca erf û edetên berê siwar hebûn, siwarên gundiyan hebûn, bezinê (qazîd) dikirin. Diçûn nêçîrê, diçûn nîşanê. Lelîxana Goveyî jî li ser mehînê ye, çarîka wê serê wê de ye. Dibîne siwarek bezinê (qazîd) dike. Mehîna wî mehîneke spî ya kihêl e bin de ye, wekî bêjî mehîneke rehwan bin de ye. Dide pêşiya siwaran, diçe, li wan dizivire û nîşana wî derbûyek e. Lelîxanê jî zilamekî îxtiyar serê mehîna wê girtiye.

Lelîxanê got: "Mamo, ji bo Xwedê ez pirsekê ji te bikim?"

Got: "Kerem bike."

Got: "Ev xurtê kî ye welê diçe û tê? Hesaba ji siwaran nake, nîşancî ye û welê zîrek e, jêhatî ye."

Got: "Hoo, mala bavê wî xirab be! Manê aha tu ya wî bûyî, aha ew Hesam e. Aha qîma xwe bi te neanî, aha mamê wî rabû tu ji xwe re anî."

Bêje: "Neee!"

Bêje: "Erê."

Hesam diçe û tê, diçe û tê. Çarê taliyê ber Lelîxanê re diçe. Lelîxan çarîka xwe ji ser ruyê xwe radike. Wexta Hesam çav li Lelîxana Goveyî ket, husn û cemala wê dibîne. Vê derê dibêje: "Wey were mala min çendî êvar e li min doma! Bayek rabûye, ji vî bakî jî me minet e. Çarik û çarîxiya Lelîxana Goveyî dida ser rûkê sor û hilete. Xwezika tu yê bûka mala bavê min bûyayî, ji me re ji mirina miriyan bes e."

Hesam ji qehr û kulên xwe derdikeve, ji welat û gundê xwe derdikeve. Lê dide, diçe. Ji qehra re terkê dinyayê dibe.

Kurekî Derwêş Axa çêdibe ji Lelîxanê. Temenê wî kurî jî mezin dibe, diçe bîst, bîst û pênc salan.

Hatibû demê zewacê. Daweta kurê Derwêş Axa heye. Pêşiya dawetê hinek diçin Hîcazê, hecê, ka diçine ku derê, Hesam li wê derê dibînin. Hesam riha xwe berdaye, xwe kiriye evdal. Hesam wexta ji gund derdikeve, soz û biryarên xwe dide. Dibêje: "Soz û biryar be, ez riha xwe û neynokên xwe nequsînim. Ez xwe bikim evdal û piştî Lelîxana Goveyî berdim dinyayê."

Diçe bîst salên wî diqedin. Ka vêca di wan bîst salan de serê xwe neşo, riha xwe nequsîne, xwe tîraş neke, tiştekî din neke, mirov teqez dibe evdalek. Hinek gundiyên wî diçin hecê, Hesam li wê derê dibînin.

Tên, dibêjinê Derwêş Axa: "Wallahî me Hesam li Hîcazê, li Hecê dîtiye."

Dibêje: "Mala wî xirab be, ma çi bikim? Mala xwe jî xirab kir, ya min jî xirab kir."

Daweta kurê wî ye, daweta kurê Derwêş Axa ye; Hesam vedigere.

Dibêje zilamekî îxtiyar: "Ev daweta kê ye?"

Dibêje: "Daweta kurê Lelîxanê ye, ya Derwêş Axa ye. Bes qeda li dinyayê bikeve, Lelîxan ya Hesam bû. Mala Hesam xirab be, dest ji Lelîxanê berda, çû terkê dinyayê bû."

Vê derê Hesam tê govendê, vê derê stran dest pê dike:

"Hesamo te çi kul e

Çi derd e

Xêlîkên Hesamê min hatine ji welatê Gavajê

Destekî dahol û mehtirxane

Şabaşa ewilî me ji kîsê xwe danî"

Stran

Way were mala min, lêê hêê, lêê hêê,lêê.

Here, çendî mala bayek rabî ji vî bagekî bilind e.

Lêê, heyla dînê, lêê lêlê, lêêê hêêê.

Here, lê Çar û carxiya Lelîxana Goveyî didan.

Ser rukê sor e lê de lê ê ê

Heyla dînê, lêêê lêlê, hêêê lêêê, hêêê.

Hoy hoy de rabe, ho zerê, ez xulamê.

Te gundî û çîranê xizmetkarê lê lê lê lêêê

Way were mala min, lêêê lêêê, hiii lêêê, hiii lêêêê

Were min dît, bîra kefenê min vesînand lêêê.

Heyla dînê, lêê  lêlê, lêêê hêêê, lêêê.

Welê hatin du feqe, du mela darbezka min.

Xelbiland lêêê lêêê, lêêê hêêê

Ez evdala xwedê ne xemika mirina xwe bim

Piştî min bejnikê bilind xevlîko û xêlikê xwe şêmirand lêêê.

Heyla dînê, lê,lê  hêê lê ê ê, hêêê, lêê

Hoy hoy de rabe, ho zerê ez xulamê

Te gundî û çîran xizmetkarê lê lê lê lê ê.

Were mala min, lê ê hêê lêê, hê ê lê ê

Weyla mala babê şewitiyê.

Me xenikek hebû ji mehela torê lê ê, hêê, lê ê

Weylê te bejnika bilind hosta bî

Şagirtiya xwe da dûr e lê ê ê

Heyla dînê, lêê, hê ê, lê ê, hê ê, lê ê

Xwezika tu ya bûbayî bûka mala bavikê min

Rebenê xwedê ê ê.

Bila berê min evdalê xwedê ê,

Heft sala ketiba welatê Gavajê ê ê.

Weyla dînê, li ber embûrê lê lê,  hê ê, lê ê

Way way de rabe, zerê ez xulamê.

Te gundî û cîranê xizmetkarê lê, lê, lê ê

Way were mala min, lê ê, hê ê, lê ê

Hesamo dibêje Lehlîxana Goveyî

Me xaniyek hebû ji mehela me dûr e lê ê

Heyla dînê, lê ê, hê ê,  lê ê

Weylê te zînçiko û gulika zer e

Tê rûkê wî bixwîne, lê ê, hê ê, lê ê.

Wextê xalxalok û xezêm kevin mêrga sêncêrî

Ez ê bextê we xwedê me, ji bejnikê bilind ra

Nekin çi lome û çi qisûr e lê ê ê.

Heyla dînê, lê ê, hê ê, lê ê

Way way de rabe, zerê ez xulamê

Te gundî û cîranê xizmetkarê lê, lê lê, lê ê

Way were mala min, lê ê, hê ê, lê ê

Herê Lelîxana Goveyî dibêje;

Hesamo, te çi kul e çi derd e lo o hoo lo lo

Ez evdala xwedê pîr bîme ê ê

Min ê fîtlê sor û spî hûnandin lo oo

Heyla dîno lo ho lo lo

De sala berî vê salê te jî

Rihka xwe ber da  loo ho lo lo

Helê Hesamo dibêje; mala bavê lê şewitiyê ê ê,

Ez ê çawa terka bejnika bilind bikim?

Heta hestikê min evdalê xwedê

Binê gorê giranda bigere zincar û zeng e lê ê, hê ê.

Wey de rabe, zeriyê, ez xulamê ê ê

Te gundî û cîranê xizmetkarê lê ê, lê ê

Way were mala min, lê ê, hê ê, lê ê

Hesamo xêlî, sed caran li min xêlî lo o

Heyla dîno lo o ho lo lo

Min dît xêlîkê Hesamê axa derketibî

Ay lê ji deştika jêrî  lê, lê hê ê, lêê

Ay lê hinê dibêjin yên şetî,

Yên dintîrî Xez Xelîlan lo o lo o ho lo

Welê Lelîxana Goveyî dibêje; gelî heval û hogiran

Îsal heft sal e Hesamê axê vegera ji welatê xeribiyê

Ez ê bextê we û Xwedê me, werin em ê domekê herin serî lê ê ê

Heyla dînê lê ê, hê ê, lê ê, hê ê, lê ê ê

Wey de rabe, ho zerê, ez xulamê ê

Te gundî û cîran xizmetkarê lê ê, lê ê ê

Way way were lê ê ê, lê ê ê, hê ê, lê ê, lê ê ê

Way lê Hesamo dîno,

Malik lê xirabiyo,

Êvar e, çendî li me dom e lo ho lo lo o

Ay lê birek zerî û esmer yên li ber deriyê Derwêş axa

Ay lê bîne kome lo lo ho lo ho lo o o

Ay lê hinek dibêjin sefera şahê Ecem e,

Na wallah min evdalekî Xwedê digot;

Bûlûkek eskerê Rom e lo lo o

Heyla dîno lo ho lo o

Way de rabe, zeriyê, ez xulamê ê

Te gundî û cîranê xizmetkarê

TEBÎNÎ: Ev nivîs bi tevahî ji lêkolînên li qadê yên Mehmet GUR pêk tê. Nabe bêyî destûra nivîskêr û Tora Medyayî ya Rûdawê li cihekî din were weşandin û belavkirin.