Helbesta Kurdî ji bo Kurdan tenê cureyek ji cureyên wêjeyê nebûye. Di dîroka wê de, helbest carinan bûye cihê parastina zimên, carinan derdora bîranînan û carinan jî derbirîna xewn, evîn û daxwaza azadiyê. Lê dîroka helbesta Kurdî ne bi yek gavê hatiye avakirin; ew bi gelek qonaxan, bi dengên cuda û di şertên dîrokî yên cuda re mezin bûye.
Berî ku helbesta Kurdî bi nivîs û pirtûkê ve were girêdan, bingeha wê di çanda devkî de bû. Dengbêjî, stran, lawik, kilam û destanên ku ji devê nifşekî derbasî devê nifşekî din dibûn, parçeyek girîng ji vê mîratê bûn. Di nava wan de ne tenê serpêhatî lê nav, cih, evîn, şer, koç, mirin û bîranîn jî dihate parastin.
Bi derketina nivîsê re, helbest hêdî hêdî ji nav çanda devkî derbasî qada nivîskî bû. Ev gav girîng bû, ji ber ku peyv êdî tenê bi dengê helbestvan nedima; ew dikaribû li ser rûpelekê bimîne û ji nifşekî re bibe mîrateya nifşekî din.
Wêjeya Êzidiyan û mîrateya devkî
Di dîroka wêjeya Kurdî de, mîrata wêjeyî ya Êzidiyan jî cihekî xweyî taybet heye. Wêjeya Êzidiyan bi giranî bi Kurdiya Kurmancî hatiye berhevdan û ji bo demeke dirêj, bingeha wê zêdetir li ser veguhastina devkî rawestiyaye. Ji ber ku di baweriya Êzidiyan de qonaxeke yekgirtî û standart a nivîsên olî tune ye, gelek zanîna olî û çandî bi deng, stran, qewl, dua, çîrok û vegotinên devkî ji nifşekî derbasî nifşekî din bûye.
Ev taybetmendî dike ku di lêkolîna wêjeya Êzidiyan de, edebiyata devkî ne wekî beşekî biçûk lê wekî bingeheke sereke were dîtin. Gelek berhem û tekstên ku ji berê ve di nav civakê de bi devkî hatine parastin, tenê di dema nêzîk de dest pê kirine ku bi awayekî nivîskî bên tomarkirin. Ji salên 1970yî û pê ve, hejmareke zêdetir ji van tekstan hatine komkirin û nivîsandin.
Lêkolerên wekî Philip G. Kreyenbroek, Xelîl Reşo, Xana Omerxalî û Christine Allison di tomarkirin û lêkolîna van tekstên Êzidiyan de roleke girîng lîstiye. Bi xebatên wan re, beşek ji mîrata ku bi salan di hafizeya civakê de hatiye parastin, gihiştiye qada lêkolîna akademîk û nivîskî.
Ji vî aliyê ve, dîroka wêjeya Êzidiyan nîşan dide ku nivîs ne destpêka wêjeyê ye; carinan nivîs tenê tomarkirina dengê ku berî wê bi sedan salan di nav civakê de jiya ye. Ev jî ji bo têgihiştina qonaxên kevn ên helbesta Kurdî xaleke girîng e.
Berî Ehmedê Xanî, di nav dîroka helbesta Kurdî de navên ku ji ronahiyên wêjeya kevn re girêdayî ne hene. Yek ji wan jî Pîr Reşê Heyran e. Li gorî hin vegotin û çavkaniyên wêjeyî, ew di dema Şêx Adî de di derdora sedsala 12an jiya ye û ji helbestvanên berî Xanî tê naskirin. Helbestên ku bi navê wî ve tên girêdan zêdetir rengê olî û tesewufî hene; di wan de pesn û mezinahiya Şêx Adî, hestên baweriyê û têgihiştina olî li pêş in. Ji ber ku berhemên wî bi awayekî berfireh nehatine tomarkirin û belavkirin, navê wî di dîroka nivîskî ya wêjeya Kurdî de ne wekî helbestvanên pêşîn bi awayekî berfireh hatiye parastin. Lê hebûna navê wî di bîra wêjeyî de girîng e, ji ber ku ew nîşan dide ku helbesta Kurdî berî Xanî jî xwedî dîrok, deng û berhemên xwe bû.
Ehmedê Xanî û gavên ber bi helbesta Kurdî ve
Di vê rêya dirêj de, Ehmedê Xanî, helbestvanê Kurd ê ku di sedsala 17an, de xwedî cihekî taybet e. Wî dixwest bi Mem û Zînê helbesta Kurdî bigihîne qonaxeke nû û nîşan bide ku zimanê Kurdî dikare di berhemeke mezin a edebî de hêza xwe nîşan bide.
Xanî di demekê de dinivîsand ku şertên siyasî û civakî yên Kurdan hêsan nebûn. Lê wî zimanê Kurdî kir amûra vegotina çîrokekê ku tê de evîn, mirovahî û civak bi hev re digihiştin. Mem û Zîn ji vê aliyê ve tenê çîroka du evîndaran nîne; di bin çîroka evînê de, hestekî berfirehtir ê nasnameyê û daxwaza yekîtiyê jî tê dîtin.
Di helbesta Xanî de, ziman ne tenê amûra gotina hestan e; ew xwe dike mijara berhemê. Helbestvan nîşan dide ku Kurdî dikare zimanê berhemeke mezin a wêjeyî be, zimanê fikirê be û zimanê afirandina cîhaneke edebî be.
Ev yek ji wan gavên girîng e ku helbesta Kurdî ji derbirîna hestên kesane ber bi xweîfadekirina civakî û neteweyî ve firehtir dibe.
Ji Ehmedê Xanî heta helbestvanên piştî wî
Piştî Xanî, helbesta Kurdî di rêyekê de neçû ku tenê yek reng hebe. Helbestvanên Kurd li herêm û demên cuda, bi şêwaz û mijarên cuda nivîsîn. Hin ji wan girîngiyê da evîn û tesewufê, hin li ser jiyana civakê rawestan, hin jî hestên wan ên li hemberî welat û nasnameyê di helbestên xwe de derxistin holê.
Bi vî awayî, helbesta Kurdî hêdî hêdî qada xwe berfireh kir. Ji helbesta klasîk a bi qalib û qafiyeyên diyarkirî heta formên nû, ziman û mijarên helbestê diguherîn.
Ev guherîn tenê encama guherîna wêjeyê nebû. Dîrok jî li ser helbestê bandor dikir. Her ku jiyana civakê diguherî, pirsgirêkên mirovan jî diguherîn û helbestvanan li hemberî wan bi zimanê xwe bersiv didan.
Helbest û derketina nûjeniyê
Di sedsala 20î de, bi guherînên siyasî û civakî re, helbesta Kurdî jî ket qonaxeke nû. Helbestvanan dest pê kir ku ji hin qalibên kevneşopî dûr bikevin û zimanekî azadtir ava bikin.
Di vê qonaxê de, helbest ne tenê li pey qafiyeyê digeriya; wêneyên nû, zimanê rojane, serpêhatî, şer, koçberî, welat û jiyana mirovên Kurd bûn beşên wê yên herî bingehîn.
Bi derketina helbesta nûjen re, helbestvanan dikaribû bi rêzên kurt, bi peyvên sade û carinan bi bêdengiyê jî tiştên mezin bibêjin. Ev guherîn helbesta Kurdî ji aliyê formê ve nû kir û têkiliya wê bi jiyana civakê re xurt ma.
Di qonaxên paşîn de, helbesta Kurdî tenê li ser welat û siyaseta neteweyî nesekinî. Helbestvanan dest pê kir ku ew dikarin hundirê mirovan jî bi kûrahî vekolin û şîrove bikin.
Ev guherîn girîng bû, ji ber ku helbesta Kurdî bi vê rêyê re qada xwe firehtir kir. Ew dikaribû di heman demê de hem dengê civakê be û hem jî dengê mirovekî bi tenê be.
Ji Ehemdê Xanî heta helbestvanên nûjen, helbesta Kurdî her car bi şertên demê re guheriye lê ziman wekî bingeheke sereke di nav hemû van qonaxan de maye.
Gava em li dîroka helbesta Kurdî dinihêrin, em dibînin ku ev dîrok ne rêyek hêsan û yekreng e. Ew rêyek e ku tê de dengê devkî dibe nivîs, nivîs dibe berhem, berhem dibe mîrat û mîrat jî dibe destpêka nifşekî nû.
Ehmedê Xanî di vê rêyê de stûneke girîng e; ne tenê ji ber ku Mem û Zîn nivîsiye lê ji ber ku wî nîşan da ku zimanê Kurdî dikare cîhaneke mezin a edebî hilbijêre û bilind bike.
Lê dîroka helbesta Kurdî bi Ehmedê Xanî bi dawî nayê. Berevajî, Ehmedê Xanî dibe yek ji dergehên mezin ku ji wir em dikarin rêya helbesta Kurdî ya paşê bişopînin: ji helbesta klasîk ber bi nûjeniyê ve, ji dengê civakê ber bi dengê kesane û ji bîranîna rabirdûyê ber bi pirsgirêkên mirovan ên îro. Di vê rêya dirêj de, helbesta Kurdî her car diguhere lê hêza wê ya bingehîn parastina zimên, vegotina hest û hilgirtina bîranînan, hîn jî berdewam dike. Belkî hêza helbestê jî di vê yekê de ye: dem diguhere lê peyv dikare bimîne.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
