Dema ku em behsa romana Kurdî dikin, navê Mehmed Uzun bê guman yek ji wan navên sereke ye ku di hişê me de derdikeve pêş lê berî ku em bigihêjin Mehmed Uzun, romana Kurdî ji dîrokeke dirêj a ceribandin, di nava kêmasî û astengiyan re derbas bûye. Ji Erebê Şemo û romana wî Şivanê Kurmanca heta romana îro, gelek tişt hatine guhertin; mijar, ziman, şêwaz, teknîkên çîrokgotinê, şertên çapkirinê û pêwendiya nivîskar a bi xwendevan re.
Ji ber vê yekê, pirsa sereke ya vê gotarê ne tenê ew e ku Mehmed Uzun çi nivîsiye, dibe ku ev be: Ji dema Mehmed Uzun heta îro, romana Kurdî çi qas guherî û çi pencereyên nû li pêşiya wêjeya Kurdî vekirin?
Romana Kurdî di valahiyê de nehatiye avakirin.
Berî ku bibe cihê vegotineke berfireh, ew di nav şert û mercên ku carinan ji bo nivîsandinê jî dijwar bûne mezin bû. Kêmasiya çapkirinê, astengiyên zimanî, belavbûna kêm a pirtûkan û nebûna pêwendiyan bi xwendevan re, hemû bandor li ser rêya bipêşketina wê kirin. Lê tevî van astengiyan, nivîskaran hewl da ku zimanê Kurdî di nivîs û wêjeyê de zindî bihêlin. Ji ber vê yekê, her qonaxeke romana Kurdî divê ne tenê bi berhemên wê, bi şertên ku ew berhem tê de hatine nivîsandin û belavkirin jî were xwendin.
Erebê Şemo û destpêka romana Kurdî
Di dîroka romana Kurdî de navê Erebê Şemo bi girîngî tê bibîranîn. Şivanê Kurmanca ji bo wêjeya Kurdî qonaxeke girîng bû. Di wê demê de şertên nivîsandina bi Kurdî hêsan nebûn. Ziman ji gelek saziyên fermî û pergalên çapê dûr bû û nivîskaran nikaribû berhemên xwe wekî nivîskarên zimanên din bi hêsanî bigihînin xwendevanan.
Ji ber vê yekê, Şivanê Kurmanca tenê romanek ji nav romanên Kurdî nebû. Ew di heman demê de nîşaneyek bû ku zimanê Kurdî dikare cîhaneke dirêj a çîrokê, karakter, civak û jiyana mirovan di forma romanê de hilgire.
Lê di navbera vê destpêkê û derketina Mehmed Uzun de demeke dirêj heye. Di vê demê de romana Kurdî bi gelek şertên dijwar re rû bi rû ma û nekarî bi awayekî domdar di nav jiyana wêjeyî de xwe saz bike. Ev şert jî bandor li ser hemû qonaxên bipêşketina romana Kurdî kir.
Mehmed Uzun: Qonaxeke nû
Di salên 1980yî de, Mehmed Uzun derket qada wêjeyê û bi berhemên xwe romana Kurdî ber bi qonaxeke nû ve bir. “Tu” ku sala 1985an çap bû, ji ber şertên wê demê û karê nivîskar di avakirina ziman û şêwaza romanê de bû yek ji berhemên girîng ên romana Kurdî ya nûjen.
Uzun ne tenê roman dinivîsandin, wî hewl dida ku ji zimanê Kurdî re cihêkî di nav wêjeyê de ava bike. Ji bo wî, roman dikaribû bibe cihê ku dîrok, bîr, nasname, evîn û çarenivîsa mirovan li hev dicivin.
Di nav van şertan de, nivîsandina romaneke bi Kurdî tenê karê hunerî nebû. Ew di heman demê de hewldanek bû ji bo ku zimanekî ku gelek caran rastî astengiyan hatiye, di qada wêjeyê de bi hêza xwe xuya bibe.
Ji “Tu” heta “Hawara Dîcleyê”
Berhemên Mehmed Uzun di nav demê de berfirehbûna mijar û cudabûna şêwazên wî nîşan didin. Piştî “Tu” romanên wekî “Mirina Kalekî Rind” û “Siya Evînê” cihê evîn, bîr û jiyana kesane di çîroka romanê de berfirehtir kirin.
Di “Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê” de pêwendiya wêjeyê bi dîrok, stran û bîra civakî re xurtir dibe. Uzun di vê berhemê de jiyana hunermend û dengbêjiyê dike mijara xwe û bi vê rêyê deriyek vedike ji bo ku xwendevan nêzîktirî beşek ji bîra civaka Kurdan bibe.
Pişt re “Hawara Dîcleyê” di 2 beşan de cîhaneke berfirehtir ava dike. Di vê cîhanê de dîrok, jiyana civakî, evîn, koç û çarenivîsa mirovan bi hev ve girêdayî ne. Dîrok tenê wekî rêzek ji bûyeran nayê pêşkêşkirin; ew dibe beşek ji jiyana kesayetiyan.
“Bîra Qederê” jî pirsgirêkên bîr, jiyan, çarenivîs û nasnameyê tîne pêş. Bi vî awayî, romana Uzun ji çîrokgotineke tenê derbasî qada ku dîrok û bîra mirovan di nav hev de dijîn dibe.
Peyama Mehmed Uzun çi bû?
Dema ku em li ser Mehmed Uzun diaxivin, divê em tenê li ser nav û rêzên romanên wî rawestin. Girîngiya wî di vê yekê de ye, wî nîşan da ku zimanê Kurdî hem dikare cîhaneke modern a romanê ava bike û hem jî mijarên mezin ên mirovahiyê hilgire.
Di romanên wî de, dîrok bi jiyana mirovan ve tê girêdan. Koç tenê ne bûyereke dîrokî ye, ew dibe jiyana kesekî. Welat tenê ne cihêkî li ser nexşeyê ye, ew dibe bîr û hest. Ziman jî tenê ne amûra nivîsandinê ye, ew dibe beşek ji nasnameya mirovan.
Di vê derê de paradoksek jî heye, Mehmed Uzun ji aliyekî hewl da ku romana Kurdî nêzîkî wêjeya nûjen bike lê ji aliyê din ve dixwest ku ew ji bîr û çavkaniyên xwe dûr nekeve. Yanî, romana Kurdî divê ji bo nûjenbûnê ber bi cîhanê ve were vekirin lê di heman demê de girêdana xwe bi ziman, dîrok û bîra civakî biparêze. Dibe ku hêza romana Uzun jî di vê hevsengiyê de be.
Dibe ku yek ji peyamên sereke yên Mehmed Uzun ew be ku romana Kurdî dikare bi wêjeya nûjen re biaxive, bêyî ku ji çavkaniyên xwe û bîra civakî dûr bikeve.
Piştî Mehmed Uzun: Destpêka qonaxeke din
Piştî Mehmed Uzun, romana Kurdî li ser şopa wî rawestiyaye lê tenê wî dubare nekiriye. Nivîskarên piştî wî hewl dane ku mijarên nû, dengên cuda û rêbazên curbicur biceribînin. Di van salên dawî de jî nav û dengên nû derketine qada romanê û romana Kurdî hêdî hêdî pirrengtir bûye.
Lê ev guhertin çi qasî kûr in? Kîjan nivîskar û berhem li ser şopa Mehmed Uzun dimeşin û kîjan rêyên nû vekirine? Di heman demê de, şertên romana Kurdî di navbera salên 1980yî û îro de çawa guherîne?
