Hewlêr (Rûdaw) - Navenda Lêkolînan a Rûdawê roja yekşemê (27ê Îlona 2026an) li ser destpêka tevgera siyasî ya li Rojavayê Kurdistanê semînerek li dar xist.
Semîner ji aliyê nivîskar û lêkolîner Dr. Azad Elî û Birêvebirê Navenda Ewropayê ya Lêkolînên Kurdî Siyamend Haco li Hewlêrê hat lidarxistin.
Semînar bi sernavê “Sedsaliya Tevgera Rêxistina Siyasî ya Kurdistanê ya li Rojavayê Kurdistanê” hat lidarxistin.
Di vê semînarê de, behsa sedsaliya tevgera rêxistina siyasî ya li Rojavayê Kurdistanê hat kirin.
"Kongreya Rizgarkirina Kurdistanê" û 3 belgeyên nû yên dîrokî
Siyamend Haco sê belgeyên sala 1926an pêşkêş kirin ku di arşîvên Fransayê de hatine dîtin.
Ev belge qala rêxistineke Kurdî ya bi navê "Kongreya Rizgarkirina Kurdistanê" dikin.
Ev rêxistin li gundê Dîgirê yê Rojavayê Kurdistanê hatiye damezirandin û xwediyê komîteyeke bilind, komîteyeke navendî û serokekî bûye.
Dr. Azad Elî û Siyamend Haco bawer dikin ku ev rêxistin yekemîn rêxistina siyasî ya Kurdî ye li Rojavayê Kurdistanê.
Wan pêşniyar kir ku sala 1926an wekî destpêka sedsaliya tevgera siyasî ya rêxistinkirî li wê beşa Kurdistanê were qebûlkirin.
Li gorî vê yekê, ev tevger 31 sal beriya damezirandina Partiya Demokrat a Kurdistanê-Sûriye (1957) dest pê kiriye.
Di beşa duyem a nîqaşê de beşdaran li ser belgeyan pirs, rexne û dîtinên xwe yên cuda anîn zimên.
"Dîroka Kurdan ji aliyê kesên din ve hatiye nivîsandin"
Dr. Azad Elî di destpêka semînerê de got, "Beşa sereke ya semînerê belgefîlmî û belgekirin e. Armanc ew e ku dîroka tevgera siyasî ya rêxistinkirî ya li Rojavayê Kurdistanê were nûkirin.
Li gorî nêrîna min, dîroka Kurdan gelek caran ji aliyê kesên din ve hatiye nivîsandin.
Ji ber karesat û rûdanên xerab jî gelek belge winda bûne.
Lê belê di van salên dawî de lêkolînerên Kurd û zanîngeh û navendên lêkolînan belgeyên nû dîtine.
Ev belge destpêk û reng û rehenda Kurdistanî ya wê tevgerê ji nû ve eşkere dikin."
Tevgera azadîxwaz a Kurdistanê tevgereke yekbûyî bûye
Dr. Azad Elî rexne li wê dîtinê jî girt ku dibêje her parçeyekî Kurdistanê tevgera xwe ji sifirê dest pê kiriye.
Li gorî baweriya wî, tevgera azadîxwaz a Kurdistanê tevgereke yekbûyî bûye.
Li ser vê mijarê çend mînak jî hene:
Serhildana Îzedîn Şêr (1855): Li gorî gotinên Dr. Azad Elî, şerê dawî yê wê serhildanê 12ê Sibata 1855an di navbera gundên Dêrûna Axa û Batirzanê de qewimiye, ango li ser axa Rojavayê Kurdistanê.
Ew şer dawiya mîrnişînên serbixwe yên Kurdistanê bû û qonaxa Kurdistanê ya birêvebirî ya Osmaniyan dest pê kir.
Peymana Sevrê û Lozanê: Di Konferansa Aştiyê ya Sevrê de Kurdistan wekî aliyekî amade bû.
Piştî ku projeya Sevrê bi ser neket, Peymana Lozanê (1923) nexşeya îro diyar kir û ti mafekî Kurdan tê de nebû.
Rizgarkirina Dêrezorê (1921): Li gorî belgeyeke malbata Îbrahîm Paşayê Millî, Kurdan sala 1921ê Dêrezor û Herêma Cizîrê (Rojavayê Kurdistanê) ji destê Osmaniyan rizgar kirin.
Fermandarê Artêşa Fransayê yê li Helebê General Dolamot, nameyeke spasiyê ji Xensê Xanima hevjîna Îbrahîm Paşa û paşê jî ji kurê wî Mehmûd Beg re şandiye.
Belgeya Yekem: Nameya spasiyê ya General Dolamot ji bo Xensê Xanim û Mehmûd Beg
Dr. Azad Elî destnîşan kir ku wê demê ne hikûmeta Şamê hebûye ne jî Cizîra rojhilatê Firatê beşek ji Sûriyeyê bûye.
Piştî serkeftina hikûmeta Enqereyê, rêberên doza Kurdî neçar man Anadolê biterikînin û li Şam, Beyrût û navçeyên Kurdî bi cih bûn û li wan deran xebata xwe domand.
Kongreya Rizgarkirina Kurdistanê (Gundê Dîgirê, 1926): Sê Belge
Siyamend Haco di destpêka axaftina xwe de qala sê belgeyan kir ku di arşîva Fransayê ya li bajarê Nantesê de hatine parastin.
Kodên wan ên arşîvê hatine tomarkirin û her lêkolînerek dikare wan bibîne.
Li gorî gotina wî, ev belge nîşan didin ku wê rêxistinê wekî partiyeke siyasî xebitiye, ji ber van sedemên jêrîn:
Damezirîner: Serokê rêxistinê Dr. Ehmed Sebrî bûye ku serokê eşîra Lolan bû.
Ev eşîr li her sê beşên Başûr, Bakur û Rojavayê Kurdistanê belav bûye.
Emînê Perîxanê û Haco Axayê Serokê Eşîra Hevêrkan name îmze kirine.
Serokeşîrên din jî îmze kirine.
Civîna damezirandinê li gundê Dîgirê, li mala Ebas Axa (Silêmanê Ebas) hatiye kirin.
Daxwaza avakirina hikûmeteke Kurdî
Nameya yekem ji bo General Billotte hatiye nivîsandin ku berpirsê giştî yê leşkerî yê Fransayê yê li Sûriye û Libnanê bû.
Di vê nameyê de damezirîner xwe didin naskirin û dibêjin, "Me Kongreya Rizgarkirina Kurdistanê damezirandiye."
Sê daxwazên wan ên sereke hene:
Komîteya Bilind biryar daye ku li Kurdistanê hikûmetekê ava bike.
Armanca wan a bingehîn rizgarkirina niştiman e.
Ji Fransayê dixwazin ku alîkariya wan bike.
Ev name 29ê meheke sala 1926an hatiye nivîsandin.
Her wiha amaje bi "Xala Pazdehan" dike û ev jî nîşan dide ku rêxistinê berê gelek biryarên din jî dane.
Belgeya Duyem: Nameya yekem a Kongreya Rizgarkirina Kurdistanê ya ji bo General Billotte
Nameya duyem heman daxwazan ducare dike lê xalek lê hatiye zêdekirin: Damezirandina hikûmeta Kurdî di bin sîwana Fransayê de.
Belgeya Sêyem: Nameya duyem
Nameya sêyem ji pênc xalan pêk tê û daxwazên siyasî tê de zelaltir in:
Kurdistan sê parçe ye: Bakurê Kurdistanê ku dibêjin beşa herî mezin e, Başûrê Kurdistanê û Rojhilatê Kurdistanê an jî Kurdistana Oryantal.
Daxwaza wan a herî girîng yekkirina van her sê parçeyan û damezirandina Kurdistaneke azad û yekgirtî ye.
Ji Fransayê dixwazin ku wan ji Tirkan biparêze çimkî dibêjin "Tirk dijminên me yên herî serhişk in."
Belgeya Çarem: Nameya sêyem (Pênc xal)
Di nameyeke din de ku bi Erebî hatiye nivîsandin, dibêjin ew dixwazin serhildanekê pêk bînin.
Navên serokeşîran dinivîsin û dibêjin ew dikarin 10 hezar şervanan amade bikin.
Ew çekan dixwazin û her wiha xwestine ku kesên rewşenbîr jî ji wan re werin şandin.
Li ser pêkhateya rêxistinî Siyamend Haco amaje bi wê yekê kir ku rêxistinê sê dezgehên partiyeke siyasî hebûne:
Komîteyeke bilind ku biryar dida, serokekî ku name bi navê "serok" îmze dikirin û "Komîteya Navendî ya Kongreya Rizgarkirina Kurdistanê."
Siyamend Haco got, têbîniyeke balkêş heye ew jî ev e ku serokeşîrên îmzelêkirî hemû Kurdên Bakur bûn û sala 1926an derbasî Rojavayê Kurdistanê bibûn.
Civîn li mala malbata Ebas hatiye kirin lê wê malbatê name îmze nekiriye.
Haco her wiha got ku li gorî baweriya wî sedema vê yekê nayê zanîn û pêwîstiya vê mijarê bi lêkolînê heye.
Li ser berteka Fransayê jî Siyamend Haco got ku General Billotte di nameyekê de nivîsiye divê ev tevger were rawestandin.
Dr. Ehmed Sebrî bi hinceta ku bi qaçaxî derbasî Sûriyeyê bûye hat girtin û hat bidûrxistin.
Ew bi eslê xwe Kurdê Bakur bû û pasaporta wî ya Îraqê hebû.
Pêwendiya bi Xoybûnê re
Li gorî gotina Siyamend Haco, daxwazên siyasî yên vê rêxistinê û heta navê wê jî gelekî nêzîkî Xoybûnê ne.
Emînê Perîxanê û Haco Axa paşê di civîna damezirandina Xoybûnê ya li Beyrûtê (1927) de amade bûn û bûne endam.
Ew bawer dike ku rêxistin beriya Xoybûnê hatiye damezirandin û ne Xoybûn e.
Paşê xwe hilweşandiye û tevlî Xoybûnê bûye, çimkî rêbaza Xoybûnê destûr nedida endamtiya dualî.
Çima ev rêxistin nehatiye naskirin?
Siyamend Haco du sedem anîn zimên.
Yekem, yek ji damezirîneran axa bû. Piştî salên 40î tevgera komunîst xurt bû û nivîskar zêdetir çepgir bûn, ji ber wê nedixwestin li ser binivîsin.
Duyem, kesên ku dîroka Partiyê nivîsiye dixwestin sala 1957an wekî destpêka yekem nîşan bidin.
Haco her wiha got ku belgeyên zêdetir li ser Xoybûnê hene çimkî Beyrût navenda Fransiyan bû.
Xelek li pey xelekê: Zincîreya rêxistinan a li Rojavayê Kurdistanê
Dr. Azad Elî lîsteyeke rêxistinên siyasî û çandî yên Rojavayê Kurdistanê nîşan da, ji sala 1926an heta damezirandina Partiya Demokrat a Kurdistanê-Sûriye ("El-Partî") ya 14ê Hezîrana 1957an.
Di nav vê zincîreyê de navê van anîn zimên: Yaneya Kurdistanê, Yaneya Ciwanên Amûdê (bi Cegerxwîn re), Yaneya Kurdistanê ya li Şamê (Osman Sebrî) û rêxistineke li Cizîrê ya sala 1945an.
Siyamend Haco jî "Komîteya Gelên Kurd, Suryan û Fileh" li lîsteyê zêde kir.
Dr. Azad Elî got ku El-Partî berhema dawî ya vê zincîreyê ye, ne destpêka wê ye û "14-15 rêxistin beriya wê hebûne."
Wî rexne li wê dîtina populîst jî girt ku dibêje Kurd timî nakok in.
Li gorî baweriya wî, Kurd gelekî mezin in û pirrengiya siyasî tiştekî xwezayî ye.
Tevgera Otonomiyê ya Cizîrê (1936-1945)
Huseyîn Omer, li ser Kongreya Tobsê (4ê Tîrmeha 1937an) got, "Di vê kongreyê de 15 serokeşîr û kesayetiyên navdar ên Kurd beşdar bûn, di nav wan de Haco Axa, Qedûr Beg û neviyê Îbrahîm Paşa, Nayif Paşa hebûn.
Serokeşîrên Cibûr û Şemerê ku mezintirîn eşîrên Ereb ên herêmê ne û 11 kesayetiyên Xirîstiyan jî amade bûn.
Hemûyan qebûl kir ku Cizîr herêmeke Kurdî ye û wan daxwaza otonomiyê kir, bi van daxwazan:
Desthilata herêmê di destê xelkê herêmê de be.
Zimanê Kurdî fermî be.
Karmend û birêvebirên herêmê Kurd bin.
Dr. Azad Elî got ku sala 1937an li Cizîrê serhildanek qewimî.
Parêzger hat girtin, dezgehên xwecihî bi zimanê Kurdî hatin damezirandin, ala û sirûda neteweyî hatin danîn û Cizîr 2 salan di destê hikûmeta Şamê de nema.
Siyamend Haco jî got ku gotareke rojnameya "Cumhuriyet"ê ku bi zimanê Fransî hatiye belavkirin, bi hûrgilî qala pêkhateya vê tevgerê dike.
Li gorî gotina wî, tevgerê sê komîte û komîteyeke bilind a ji 26 endaman pêkhatî hebûye.
Çawa têk çû?
Dr. Azad Elî li ser sedemên wê got ku ev xalên jêrîn bûn:
Têkçûna Fransayê ya di Şerê Cîhanê yê Duyem de.
Radestkirina Skenderûnê ji bo Tirkiyeyê di sala 1939an de, ji bo ku Tirkiye bi Almanyayê re tevnegere.
Hatina Îngilîzan û dan û standina wan a bi Tirkiyeyê re ji bo ku Kurd nebin xwediyê ti hikûmeke xwecihî.
Sala 1945an Cizîr û navçeyên Kurdî radestî hikûmeta Şamê hatin kirin.
Fransa: Du xwendinên cuda
Di semînerê de ji bo rola Fransayê ya wê demê du xwendinên cuda hatin kirin.
Dr. Azad Elî: Fransa wekî Îngilîzan dewleteke dagirker bû, ne alîkara Kurdan bû.
Du "derewên mezin" xistin nav dîroknivîsiyê: Yekem, afirandina têgeha "kêmar" ji bo Kurdan. Duyem, ew dîtina ku dibêje navçeyên Kurdî ji hev cuda bûn.
Li gorî gotina wî, dema damezirandina dewleta Sûriyeyê nêzîkî du hezar gundên Kurdan hebûn.
Dr. Azad got ku du caran, di salên 1937 û 1945an de hêzên navneteweyî rê nedaye ku tiştekî taybet ji bo Kurdan were avakirin.
Li hemberî vê yekê Siyamend Haco got ku li gorî nêrîna wî helwesta Fransayê aloztir bû.
Berpirsên Fransî yên li herêmê hevxem bûn û heta daxwaz ji hikûmeta Sûriyeyê kirin ku otonomiyê bide Kurdan.
Lê belê biryarderên li Parîsê nedixwestin tevgereke siyasî ya xurt ava bibe an jî şervan biçin Bakur û pêwendiya Fransayê ya bi Tirkiyeyê re xera bikin.
Hikûmeta neteweperest a Ereban a li Şamê jî ku ji sala 1936an ve hatibû ser desthilatê otonomî qebûl nekir.
Li ser Erebkirina Sûriyeyê di beşa nîqaşê de hat gotin ku Erebkirina Sûriyeyê biryareke ji derve bû.
Li gorî gotina yek ji beşdaran, piraniya elîtên siyasî û aborî û derebegên derdora Şamê Kurd bûn.
Pêşniyara 1926an wekî destpêka sedsaliya tevgerê
Dr. Azad Elî pêşniyar kir ku sala 1926an wekî dîroka damezirandina yekemîn rêxistina siyasî ya Kurd li Rojavayê Kurdistanê were diyarkirin.
Pênc sedemên vê pêşniyarê anîn zimên:
Belge pêkhateya partiyeke siyasî nîşan didin.
Bi awayekî zelalwan ji desthilateke dewletî xwestiye ku hikûmeteke Kurdî ji bo seranserê Kurdistanê were damezirandin.
Her wiha, wan xwestiye kesayetî û eşîran li gorî ruhê serdemê rêxistin bikin.
Wan yekkirina parçeyên Kurdistanê jî xwestiye.
Ev xebat li ser erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê dest pê kiriye û ev yek berpirsyariya wê beşa Kurdistanê mezintir dike.
Dr. Azad Elî her wiha got ku damezirandina rêxistina siyasî li gund û bajarokên Rojava bi awayekî serweriya neteweyî bû û ew rewabûn berdewam e.
Eger îro ji Şamê molet bê xwestin, baş e.
Lê eger nehat dayîn, divê civaka Kurd xebata xwe ya siyasî nû bike û berdewam be.
Nîqaş: Pirs, rexne û têbîniyên beşdaran
Yek ji beşdaran Dr. Îsmaîl Îhsaf got, "Diviya semîner zêdetir behsa rewşa niha û stratejiya paşerojê bike.
Her wiha nabe ku tenê bi belgeyekê nehatiye piştrastkirin were gotin ku ev destpêka tevgera siyasî ya Kurd e.
Li gorî baweriya min, piraniya komeleyên beriya 1957an werzişî, hunerî û xêrxwazî bûn."
Her wiha li ser Fransayê jî got, "Her çend Fransa dewleteke kolonyalîst bû jî lê şoreşeke avadanî û çaksaziyê li herêmê kir wekî mînak şaredarî, park û nexşeya bajarê Qamişloyê."
Siyamend Haco di bersiva Dr. Îsmaîl Îhsaf de got ku, "Kodên arşîvê yên belgeyan li ber dest in û her kes dikare wan piştrast bike."
Her wiha Dr. Azad Elî got, "Wan komeleyan di rewşa wê demê de siyaset jî dikir."
Beşdarekî din, Kameran Haco xwest ku li ser bername û pêkhateya rêxistinê zêdetir zelalkirin were ki rin.
Wî pêşniyar kir ku komeleyên civakî û çandî ji rêxistinên siyasî werin cudakirin.
Amaje bi Partiya Azadî û Tevgera Ciwanan jî da ku di lîsteyê de nebûn.
Her wiha, Hendirîn Şêx Xalib beşdarî nîqaşê bû û pêşniyar kir ku heman proje ji bo her çar parçeyan were kirin û di pirtûkekê de bi çend zimanan were belavkirin.
Wî got dewletên herêmê Pirsgirêka Kurdan wekî pirseke asayîşa neteweyî dibînin, ne pirseke niştimanî.
Hişyarî jî da ku belgeyên dewletên dagirker divê bi guman werin xwendin çimkî li gorî berjewendiyên xwe nivîsîne.
Wekî mînak, nûnerê Mandaya Brîtanyayê dema ku hêzên Şêx Ebdulahê Nehrî ew girtin, di rapora xwe de nivîsiye komek çete.
Ev yek ji bo wê kiriye ku bi doza siyasî ya Kurdan mikûr neyê.
Wî her wiha got ku sedsala 20an sedsala "Kurd"an bû û divê sedsala 21ê bibe sedsala "Kurdistan"ê.
Dr. Azad Elî di dawiyê de got ku dîrok bêyî belge nayê nivîsandin lê divê belgeyên Osmanî, Fransî, Îngilîzî û Rûsî bi awayekî hişyar werin xwendin.
Wî got ku nasnameya Kurdî wekî netewe û nasnameya Kurdistanî wekî erdnîgariya siyasî ne li dijî hev in û her yek xwedî cihê xwe ye.
Her wiha got ku di pergala niha ya cîhanê de dewletbûn û mafê çarenivîsê ne tiştekî xerîb e.
Her wiha, wekî ku di semînerê de hat behskirin belgeyên nû nîşan didin ku tevgera siyasî ya rêxistinkirî li Rojavayê Kurdistanê bi kêmanî ji sala 1926an ve dest pê kiriye û her ji destpêkê ve xwedî rehendeke Kurdistanî bûye.
Her wiha çend axêver û beşdaran bawer dikir ku ev babet pêwîstî bi lêkolîna zêdetir di arşîvên Fransa, Tirkiye û Cemiyeta Neteweyan de heye.
