Hewlêr (Rûdaw) - Berpirsên partiyan û welatiyên Xaneqînê hişyariyê didin.
Ew dibêjin ku ji bo guhertina demografiya bajêr pêvajoyeke plankirî heye û ew vê yekê wekî "paqijiya nîjadî" bi nav dikin.
Di bernameya "Li gel Renc" a Tora Medyayî ya Rûdawê de rûniştvan û berpirsên PDK û YNKyê yên li Xaneqînê amaje bi çend gavên metirsîdar kir.
Di nav van gavan de hewldanên ji bo qutkirina îdarî ya bajarokên Gulale û Qeretepeyê, kirîna erd û zeviyan û şewitandina baxçeyên xurmeyan ji aliyê "Erebên hawirde" ve hene.
Her wiha qelskirina xwendina bi Kurdî û zextên ewlehî û îdarî jî hatin ziman.
Her du aliyên siyasî yên Kurdan ên li wî bajarî, tevî ku qebûl dikin ku metirsî hene, nakokiyên di navbera aliyên siyasî yên Kurdistanê de wekî sedema sereke ya qelsbûna pêgeha Kurdan a li navçeyê destnîşan kirin.
Qutkirina îdarî: Hewldanek ji bo dorpêçkirina Xaneqînê
Yek ji mijarên sereke yên bernameyê, hewldana veqetandina bajarokên Gulale (Celewla), Qeretepe û Sadiyeyê yên ji qezaya Xaneqînê û kirina wan bi qeza bû.
Ev gava ku li Meclisa Parêzgeha Diyaleyê hatiye pesendkirin, ji aliyê berpirsên Kurdan ve wekî "binpêkirineke eşkere ya destûra bingehîn û Madeya 140î" hat binavkirin.
Berpirsê YNKyê yê Xaneqînê Karwan Yawerîs got, "Me li Dadgeha Qezaya Îdarî giliyê xwe kir lê mixabin hefteya borî me doz winda kir.
Biryara redkirinê ne xwed bingeheke qanûnî ye. Ev têkdana asayîbûnê ye, ne bicihanîn e."
Wî hişyarî jî da û diyar kir ku eger ev gav bi ser bikeve, Xaneqîn dê bêyî bajarokan bimîne.
Piştre jî dê gundên Erebnişîn ên derdorê bikin bajarok da ku Xaneqînê dorpêç bikin.
Li aliyê din Berpirsê Şaxa PDKyê yê Xaneqînê Ekber Heyder Xan tekezî li ser metirsiyên vê gavê kir û got:
"Neyarên Kurdan pê bawer in ku Xaneqîn bajarekî Kurdistanî ye.
Ev gav dê bandoreke rasterast li ser qelskirina hêza Kurdan û kêmkirina dengên Kurdan a di hilbijartinan de bike."
Wî amaje bi wê yekê jî kir ku hemû partiyên Kurdistanî yên li Xaneqînê li ser redkirina vê biryarê hevfikir in.
Wan desteya giştî ya herêmên Kurdistanî raspartiye ku vê dosyeyê bigihînin Serokatiya Lijneya Wezîran a Herêma Kurdistanê û ji wir jî bibin Bexdayê.
Erebkirin an paqijiya nîjadî?
Li gorî dîtina welatî û rewşenbîran, tiştê ku li Xaneqînê diqewime ji pêvajoya erebkirinê ya serdema Beasê "metirsîdartir e."
Welatiyekî ji Renc Sengawî re got, "Tiştê ku Beasê nikarîbû bike, niha piştî Beasê dikin. Niha xirabtir e."
Ev pêvajo xwedî çend rehendan e:
Zexta ewlehî û îdarî
Karwan Yawerîs got, "Li Xaneqînê çar lîwayên Heşdî Şebî hene. Pêşmergeyek tune û karmendekî me jî di hikûmeta xwecihî ya Diyaleyê de tune."
Vê yekê wisa kiriye ku desthilata îdarî û ewlehiyê bi temamî ji destê Kurdan derkeve.
Hawirdekirina Ereban û kirîna zeviyan
Çend welatiyan û her du berpirsên partiyan destnîşan kir ku rojane Erebên hawirde ji bajarên naverast û başûrê Îraqê tên û zevî û xaniyan dikirin.
Karwan Yawerîs got, "Roj hene 6 kes tapoyan dikin, ji wan 4 kes Ereb in."
Ekber Heyder Xan eşkere kir ku piraniya Erebên hawirde yên ku berê li gorî Madeya 140î qerebûya wan hatibû dayîn, "vegeriyane û niha daxwaza qerebûyê ji cotkarên Kurd dikin."
Şewitandina baxçeyan
Yek ji dîmenên balkêş ên bernameyê nîşandana baxçeyên şewitî yên xurmeyan bû.
Cotkarên herêmê û berpirs vê wekî planeke biqestî dibînin.
Armanc ji holê rakirina çavkaniya debara cotkarên Kurd û neçarkirina wan e da ku axa xwe bicîh bihêlin.
Birêvebirê Çandiniyê yê Xaneqînê Kameran Ebdula got:
"Komek bi rêya xelkê nav Xaneqînê hatine ku ji aliyê hikûmeta Îraqê ve tên piştgirîkirin. Ew zeviyên şewitî dikin projeyên nîştecîhbûnê."
Zexta li ser xwendina Kurdî
Çend mamoste û welatiyan qala qelsbûna xwendina Kurdî a li Xaneqînê kir.
Mamosteyekî got, "Dibistan hene ku di polekê de tenê du xwendekar hene."
Wan sedema vê yekê bi ne tayînkirina derçûyên xwendina Kurdî û wê rênimaya ku bawernameyên zanîngehên Kurdî (wekî Zanîngeha Germiyanê) nayên naskirin ve girê da.
Di heman demê de derçûyên zanîngehên taybet yên Erebî yekser tên damezrandin.
Nakokiya PDK û YNKyê: Sedema sereke ya rewşê ye
Di tevahiya bernameyê de, xalek wekî sedema sereke ya qelsbûna Kurdan li Xaneqînê û navçeyên nakok dihat ducarekirin: Nakokî û belavbûna navbera Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK).
Karwan Yawerîs eşkere got, "Heta wê dema ku mala Kurdan belavbûyî be û bi taybetî PDK û YNK ne di yek sengerî de bin, dê rewşa me her wisa be."
Yawerîs tekez kir ku vê nakokiyê wisa kiriye ku Kurd nikaribin li Bexdayê wekî tîmekê rûbirûyî wan planan bibin.
Ekber Heyder Xan jî xwedî heman nêrînê bû û fermana Serok Barzanî bi bîr xist ku ji wan re gotiye:
"Hûn Kurdayetiyê bikin, li Hewlêr û Silêmaniyê nenêrin."
Lê di heman demê de wî amaje bi wê yekê jî kir ku wekî PDK wan pêşniyar ji YNKyê re kiriye ku bi yek lîsteyê beşdarî hilbijartinan bibin lê "mixabin razîbûn nehat nîşandan."
Welatiyan jî eşkere rexne li van her du partiyan girt.
Ciwanekî got, "Ez ji hemû hêzên siyasî daxwaz dikim ku yekdeng bin çimkî Xaneqîn di navbera man û nemanê de ye."
Hawara xelkê: Em hatin jibîrkirin
Gotinên xelkê Xaneqînê yên li kolan û bazaran, rengvedana rewşê bû.
Welatiyan hesteke evîniya bêsînor ji bo axa xwe hebû.
Pîremêrekî got, "Em axperest in, em mirovperest nînin."
Ciwanekî jî got, "Xaneqîn dil, can û bêhna min e."
Lê di heman demê de, bêhêvîbûneke kûr bi ser axaftinan de sîbera xwe dabû.
Mamosteyekî got, "Em hatine jibîrkirin, Xaneqîn qet di bîra wan de nîne."
Esnafekî qala wê yekê dikir ku berê çend kesan bi Kurdî silav lê dikir lê niha piraniya yên tên dikana wî bi Erebî silav lê dikin.
Zexta aborî, nebûna elektrîkê, bêkariya ciwanan û hestkirina bi biyaniyê li bajarê xwe, xala hevpar a gazinên piraniya welatiyan bû.
Yek ji dîmenên balkêş, pirsa tabelayên dikanan bû ku piraniya wan bi Erebî hatibûn nivîsandin.
Xwediyên dikanan sedemê bi wê yekê ve girêdidan ku piraniya kiryarên wan Ereb in û neçar in ji bo balkişandina wan bi Erebî binivîsin.
Ev jî nîşaneke din a guhertina demografiya bajêr bû.
Li gorî axaftinên berpirs û welatiyan, çareseriya vê rewşê pêwîstî bi yekrêziya aliyên siyasî yên Kurdistanê, pêkanîna şandeyeke bilind û aktîv ji bo dan û standinên li Bexdayê û karkirina Madeya 140î ya destûra bingehîn heye.
Di egera berdewamiya nakokiyên navxweyî û piştguhkirina van herêman de, wê demê Xaneqîn û herêmên din ên bi vî rengî dê bi metirsiya jidestçûna yekcarî re rûbirû bibin ku berpirsyariya wê dikeve ser milê hemû aliyên pêwendîdar.
