Aimé Césaire’in dekolonyal teorisi ve sömürgeciliğe karşı geliştirdiği radikal felsefi duruş, sömürgeci aygıtın yalnızca coğrafi topraklara el koymakla kalmayıp, işgal ettiği kitlelerin zihinsel, kültürel ve ontolojik varlığını hedef alan niteliğini deşifre etme amacını taşır.
Césaire, sömürgecinin kendi vicdani ve ahlaki meşruiyetini sağlayabilmek için işgal ettiği halkları birer insani özne olarak değil, yönetilmesi, evcilleştirilmesi ve gerektiğinde yok edilmesi gereken nesneler veya canlılar olarak kurguladığını ileri sürer.
Bu süreç, doğrudan bir biyopolitik ve epistemolojik şiddet mekanizmasıdır. Césaire’in bu tespitleri, Kürdistan coğrafyasını ve Kürt milletinin tarihsel durumunu anlamak açısından doğrudan bir felsefi zemin sunar.
Egemen devletler (Türk, Arap, Fars), Kürt ulusunu hukuki ve siyasi bir özne olarak tanımak yerine, kolonyal mantığın doğrudan bir gereği olarak nesneleştirme ve alt insan kategorisine hapsetme stratejisi izlemişlerdir. Sömürgeci güç, kendi hegemonyasını sağlamlaştırırken ne kadar ileri giderse gitsin, bu durumu uygarlaştırma, kardeşlik veya düzen getirme söylemiyle perdelemeye çalışır.
Oysa gerçekte yürütülen süreç, sömürgeci zihniyetin hastalıklı bir dışa vurumu ve sömürgeleştirilen ulusun sistemli biçimde aşağılanmasıdır. Kürdistan coğrafyasında binlerce yıllık dil, kültür, aşiret yapısı ve tarihsel miras hiçe sayılarak yok edilmekte, kitleler egemenlerin iradesi önünde diz çökmeye ve kendi varlıklarını unutmaya zorlanmaktadır.
Söz konusu tarihsel ve sosyolojik tabloyu doğru okuyabilmek, yalnızca geçmişi anlamak açısından değil, günümüzdeki bağımsızlık, varoluş ve özgürleşme mücadelelerini, bu mücadelelerin karşı karşıya kaldığı içsel ve dışsal tehditleri doğru analiz edebilmek açısından da hayati bir zorunluluktur.
Bu bağlamda Césaire ile birlikte Frantz Fanon ve Henry Alleg gibi teorisyenlerin teorik mirasları, Kürt milletinin kendi hakikatiyle buluşmasında temel birer referans noktası niteliğindedir. Césaire’in tarihsel çizgisi incelendiğinde, onun standart bir akademisyen, edebiyatçı ya da siyasetçinin ötesinde, özneleşme arayışında radikal bir hat izlediği görülür.
Martinik’te doğup büyüyen ve dönemin en prestijli Fransız eğitim kurumlarında felsefe, siyaset ve tarih disiplinlerinde yetişen Césaire, sömürgeci merkezin sunduğu entelektüel imkanları ve statüyü bütünüyle tecrübe etmiştir. Ancak onun asıl büyüklüğü, kendisine biçilen asimile edilmiş aydın rolünü ve sömürgeci sisteme hizmet eden misyonerlik işlevini reddetmesinde yatar.
Césaire, Batı merkezli akademinin ve entelektüel elitlerin oluşturduğu steril kalıpları, egemen sistemin devamlılığına hizmet eden araçlar olarak görmüş ve bu yapıların dışına çıkarak kendi toplumunun köklerine dönmeyi seçmiştir. Ona göre, dünyadaki büyük düşünür ve yazarların çok küçük bir kısmı dahi sömürgeciliğe karşı gerçek anlamda sorumluluk üstlenmiş olsaydı, dünya sömürgecilerin devasa bir çiftliğine ve milyarlarca insan da bu çiftlikte köleleştirilmiş kitlelere dönüşmezdi.
Césaire, sömürgeci barbarlığa bu cesareti veren temel unsurlardan birinin, egemen gücün suçlarını teorik kılıflarla örten ve pasif kalan entelektüel ve felsefi gelenek olduğunu cesaretle vurgulamıştır. Aynı durum Kürt, Kürdistan meselesinde de somutlaşmaktadır: Egemen devletlerin akademisyenleri, aydınları ve resmi tarihçileri, yürütülen imha ve asimilasyon politikalarını terörle mücadele veya kamu düzeni kavramlarıyla perdeleyerek suç ortağı haline gelmişlerdir.
Sömürgecilik karşıtı mücadele tarihinde, ezilen milletlerin yanında yer aldığını beyan eden ve insancıl ilkelerle hareket ettiğini iddia eden birçok Batılı filozof ve düşünür ortaya çıkmıştır. Jean-Paul Sartre bu isimlerin başında gelir. Sartre, Vietnam Savaşı’ndan Latin Amerika ve Afrika’daki bağımsızlık mücadelelerine kadar pek çok sürece destek vermiş, Che Guevara ile temas kurmuş ve Frantz Fanon’un eserlerine yazdığı sunuşlarla bağımsızlık hareketlerini Batı kamuoyuna tanıtmıştır.
Ancak Césaire’in keskin bakış açısı uyarınca, bu tür hümanist girişimler dahi dikkatle sorgulanmalıdır. Césaire, Batılı aydınların sunduğu desteğin zaman zaman sömürgeci sistemin vicdani yükünü hafifleten, onun ürettiği pislikleri pamuklara sararak sterilize eden bir işleve sahip olduğunu ima eder.
Batı felsefesinin temel taşlarından biri olan Sokrates’in kendini bil öğretisinden itibaren kurulan kavramsal çerçevenin dahi, iktidarların ve otoriter yapıların bireyleri ve toplumları sınırlandırma aracına dönüştürülebildiği görülür.
Kendini bilmek ifadesi, sömürgeci bağlamda Kürt milletine ve bireyine sınırlarını hatırlatan, onu korku ve başarısızlık kaygısıyla pasifleştiren bir işleve bürünür. Egemen güç Kürt'e sürekli Haddini bil, sınırını bil telkininde bulunur. Buna karşın kendini tanımak, yani öz bilinç geliştirmek, kişinin veya toplumun kendi tarihsel ve ulusal varlığıyla, gücüyle ve kökleriyle buluşmasını ifade eder. Öz bilinç, kendi varlığına inanmanın, köklerine sahip çıkmanın ve bağımsızlık iradesinin başlangıç noktasıdır. Césaire’in mücadelesi tam olarak bu öz bilinç zemininde şekillenmiştir.
Césaire’in entelektüel üretimi edebiyattan tiyatroya, şiirden denemeye uzanan geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu çeşitliliğin temel sebebi, egemen medya ve iletişim kanallarının egemen güçlerin denetiminde olduğu bir vasatta, hakikati ifade etme ve kitlelere ulaşma arayışıdır.
Césaire ve Senegal’in ilk cumhurbaşkanı olan yol arkadaşı Léopold Sédar Senghor, uzun yıllar sömürgeleştirilmiş ulusların, kitlelerin ve özellikle Afrika milletlerinin bilincini uyandırmak amacıyla çalışmışlardır. Onların temel hedefi, Fransız kolonyalist ve asimilasyoncu kültürün kalıplarından tamamen sıyrılarak, ezilen milletlerin doğal ve özgün medeniyet unsurlarını savunmaktı.
Bu noktada geliştirdikleri kavramsallaştırmalar, sömürge altındaki ulusların, sömürgecilerin belirlediği sınırlar, dil ve formlar içinde kendilerini tanımlamalarını kesin olarak reddeder. Zira sömürgeci tarafından çizilmiş sınırlar içinde kalarak hak talep etmek, zımnen o egemenliği ve sömürgecinin tanımladığı alt statüyü kabul etmek anlamına gelir.
Kürt siyasetinde de demokratik cumhuriyet veya ortak vatan söylemleriyle sömürgeci devletlerin meclislerinde ve sınırları dâhilinde çözüm aramak, Césaireci perspektiften bakıldığında, sömürgecinin belirlediği çerçeveye teslim olmak demektir. Sömürgeci güçlerin işgal ettikleri veya tahakküm altında tuttukları milletleri insanlık dışı bir boyutta algılamaları, tarih boyunca askeri ve siyasi aktörlerin pratiklerinde net bir biçimde gözlemlenmiştir.
İşgalci generallerin, idarecilerin ya da kitlesel imhaları gerçekleştiren faillerin söylemleri incelendiğinde, yüz binlerce insanı yok ederken en ufak bir suçluluk veya vicdan azabı hissetmedikleri açıkça görülür.
Nitekim Sabiha Gökçen’in Dersim soykırımı imhasına ilişkin Binlerce insanı yok ederken bir an bile günah hissi yaşamadım ifadesi, sömürgeci zihniyetin hedefteki ulusu insani bir varlık olarak değil, yok edilmesi gereken bir nesne olarak kodladığının somut kanıtıdır.
Sömürgeci ulus, kendi iç çatışmalarında ve siyasi krizlerinde kendi yurttaşlarına karşı şiddet uyguladığında bile onları insan kategorisinde tutmaya devam eder ve sorunu kendi hukuki/siyasi mantığı çerçevesinde çözmeye çalışır.
Ancak Kürtlere yönelik uygulanan şiddet, hukuki bir kriz çözümü değil, sistemli bir imha ve varlığını silme politikasıdır. Bu rejimlerde sömürge altındaki uluslar, yalnızca boyun eğdikleri veya sömürüye izin verdikleri sürece varlıklarına tahammül edilen yapılardır. Böyle bir tahakküm denkleminde, sömürgeci egemenlerle eşit şartlarda bir arada yaşamayı umut eden, onların belirlediği hukuk ve siyaset kuralları çerçevesinde özgürleşebileceğini düşünen aktörlerin tutumu, Césaireci analiz açısından büyük bir yanılsamadır.
Egemen yapının sunduğu illüzyonlara kapılarak kendi ulusunun bağımsızlık iradesinden vazgeçmek, sömürgeci zihniyetin en büyük başarısıdır. Tarihsel süreçte, yargılama süreçlerinde veya idari pazarlıklarda egemen güçlere sığınarak Beni yaşatın, Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkını kökten çözeyim benzeri beyanlarla kendi milletinin geleceğini pazarlık konusu yapan figürlerin varlığı, bu teslimiyetin somut örnekleridir.
Césaire’in yaklaşımı, sömürgeci mantığın sınırları içerisinde sunulan hiçbir çözümün gerçek bir özgürleşme getiremeyeceğini, aksine bağımlılık ilişkisini derinleştireceğini ortaya koyar.
Analiz Boyutu
Sömürgeci / Egemen Yaklaşım
Césaireci / Radikal Özbilinç Yaklaşım
Özne Statüsü
Kürtleri "alt insan" / yönetilecek kitle görme
Eşit, tarihsel ve egemen bir ulusal özne
Söylem & Kavram
"Kendini bilme" (Haddini/sınırını bilme)
Öz bilinç ve köklerine sahip çıkma)
Siyasi Hedef
Entegrasyon, sistem içi reform, sınır kabulü
Tam bağımsızlık ve kendi devletini kurma
İşbirlikçilik
Sistem içi aktörleri "köle" olarak konumlandırma
İşbirlikçiliği ulusal varlığa ihanet sayma
Césaire’in edebi ve politik yapıtları örneğin “Anavatana Dönüş Defteri”, Kral Christophe'un Trajedisi veya Kongo'da Bir Mevsim tam da bu radikal tutumun, tavizsiz duruşun ve net ifadenin örnekleridir. Bu eserlerde Césaire, sömürgeciliğin olmadığı bir dünyayı tahayyül etmenin yolunun, sömürgecileri tamamen kendi topraklarından çıkarmaktan ve öz kaynaklara dönmekten geçtiğini vurgular.
Bunun dışındaki tüm arayışlar, sistem içi reform talepleri veya illüzyonel entegrasyon çabaları, kendi kendini kandırmaktan başka bir anlam taşımamaktadır. Her ne kadar Césaire tarihsel süreçte belirli bir dönem komünist düşünce çizgisiyle temas kurmuş olsa da, onun yaklaşımı klasikleşmiş ideolojik kalıplardan çok farklıdır.
O, öğrencisi Frantz Fanon’un da ilham kaynağı olmuştur. Fanon, genç yaşta hayatını kaybetmiş olmasına ve düşünsel sisteminde bazı farklı nüanslar barındırmasına rağmen, Césaire’in anti kolonyal felsefi mirasını daha ileri bir noktaya taşımıştır. Sartre’ın Fanon’un eserine yazdığı sunuş metni, dönemin Fransız entelektüel çevrelerinde büyük tartışmalara yol açmış olsa da, Césaire bu tür entelektüel hamlelere karşı bile mesafeli ve eleştirel duruşunu korumuştur.
Ona göre, Batılı düşünürlerin sömürge karşıtı söylemleri çoğu zaman egemen sistemin çirkinliklerini örten ya da temizleyen bir işlev görmekten öteye geçememektedir. Sokrates, Platon, Aristoteles, Descartes, Hegel ve Marx gibi Batı düşünce tarihinin dev isimleri, kendi dönemlerinin ve uluslarının egemenlik yapılarıyla, sömürgeci veya hiyerarşik ilişkileriyle kurdukları bağlar açısından kritik bir değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Batı merkezli felsefi gelenek, çoğunlukla kendi dışındaki dünyayı nesneleştiren ve hiyerarşinin alt basamaklarına yerleştiren bir mantıkla işlemiştir.
Sömürgeci devlet ile sömürgeleştirilmiş ulus arasındaki ilişkiyi yöneten temel yasa, egemenlik ve devletleşme olgusunda gizlidir. Egemen ulus, bir devlete sahip olduğu için sömürgecidir ve gücü elinde tutar; sömürge altındaki ulus ise kendi devlet yapısından mahrum bırakıldığı ölçüde nesneleştirilmekte ve hukuki bir özne olma vasfını yitirmektedir.
Bu eşitsiz ve imha edici mekanizmayı kırmanın tek bir yolu vardır: Kürt ulusunun kendi bağımsız devletini inşa etmesi ve egemen bir özne olarak tarih sahnesine çıkması. Bunun dışındaki tüm teoriler, sistem içi uyum arayışları veya özerklik illüzyonları, bağımlılık koşullarını yumuşatmaktan başka bir işe yaramayan yapay yaklaşımlardır. Bağımsız devlet fikrine karşı çıkmak ya da Biz devlet istemiyoruz demek, zımnen kendi milletinin nesneleştirilmiş statüsünü kabul etmek ve egemenin gözünde alt kategori olmayı meşrulaştırmaktır.
Öz bilinç, yani kendini tanıma kavramı, bu tarihsel ve politik denklemin çözülmesinde anahtar bir role sahiptir. Egemen güçlerin haddini bil, sınırını bil telkinleri, ezilen ulusların zihinsel olarak felç edilmesini ve mevcut statükoyu kabul etmesini amaçlar. Bu söylem, bireye ve topluma kendi sınırlarını kabul ettirerek onu pasif tutmayı hedefler.
Oysa kendini tanımak, tarihsel köklerini, potansiyelini, kadim medeniyet mirasını ve ulusal varlığını yeniden keşfetmek demektir. Mezopotamya’nın kadim coğrafyasından, insanlık tarihinin başlangıç noktalarından süzülüp gelen bir toplumsal varlığın, kendi öz bilincine ulaşması ve bu bilinci bağımsız bir siyasi iradeye dönüştürmesi, Césaire’in bahsettiği insan onuruna ve özgürlüğe ulaşmanın yegane koşuludur.
Kürtler kendi varlığının, kimliğinin ve tarihsel hakikatinin bilincinde olduğu sürece, egemenlerin çizdiği sınırları aşmak ve kendi geleceğini kendi bağımsız devletiyle inşa etmek kaçınılmaz bir zorunluluk haline gelir. Kolonyalizmin felsefi ve idari yapısı, sömürgeleştirilen toplumun yalnızca maddi kaynaklarını yağmalamakla kalmaz, aynı zamanda onun dilini, hafızasını ve tarihsel sürekliliğini de tahrip eder.
Césaire’in eserlerinde sıkça vurgulandığı üzere, sömürgeci müdahale bir medeniyet götürme eylemi değil, tam aksine mevcut medeniyetleri yıkma ve yerine bir tahakküm rejimi kurma girişimidir. Bu bağlamda, Kürt halkının kendi dili ve kültürüyle kurduğu bağ, sırf bir folklorik unsur olmanın ötesinde, doğrudan bir direniş ve varoluş alanıdır.
Sömürgecinin dilini mutlak hakikat ve ilerlemenin tek yolu olarak kabul etmek, zihinsel sömürgeleşmenin en derin aşamasıdır. Césaire ve çağdaşlarının yürüttüğü mücadele, bu zihinsel prangaları kırmayı ve ezilen halkların kendi kavramsal dünyalarını yeniden inşa etmelerini amaçlamıştır.
Sömürgeci sistemlerin dayandığı bir diğer önemli unsur, sömürgeleştirilen milletler içinde yarattığı sınıfsal, bölgesel ve ideolojik bölünmelerdir. Egemen güç, kendi kontrolünü kolaylaştırmak adına yerel işbirlikçiler yaratır ve bu kesimleri kendi ulusuna karşı bir baskı aracı olarak kullanır. Césaire, bu durumu sömürgeciliğin en tehlikeli ve yıkıcı boyutu olarak tanımlar.
Kendi ulusuna yabancılaşmış, sömürgecinin sunduğu küçük ayrıcalıklar karşılığında kendi milletinin geleceğini feda eden unsurlar, kolonyal tahakkümün ömrünü uzatan temel faktörlerdir. Bu nedenle, gerçek bir dekolonizasyon süreci, yalnızca dışarıdaki sömürgeciye karşı değil, aynı zamanda içerideki işbirlikçi yapılara ve zihniyet kalıplarına karşı da radikal bir mücadeleyi zorunlu kılar.
Frantz Fanon’un Césaire’den devraldığı ve geliştirdiği psikolojik ve sosyolojik analizler, sömürgeciliğin birey ve ulus ruhunda yarattığı tahribatı açıkça ortaya koyar. Sömürge altındaki birey, sürekli olarak aşağılanma, yetersizlik ve çaresizlik duygusuyla yüz başa bırakılır. Bu durum, bireyin kendi kimliğinden nefret etmesine ve sömürgecinin kimliğine özenmesine yol açar.
Fanon’un Siyah Deri, Beyaz Maskeler yapıtında detaylandırdığı bu durum, Césaire’in öz bilinç vurgusunun ne kadar hayati olduğunu doğrulamaktadır. Kürt bireyi ve ulusu, kendisine giydirilen bu yapay maskeleri söküp atmadıkça, kendi gerçekliğiyle yüzleşip öz değerlerini yeniden kazanmadıkça, verilen hiçbir siyasi mücadele kalıcı bir özgürlük getiremez.
Tarihsel tecrübeler göstermektedir ki, sömürgeci güçler hiçbir zaman kendi rızalarıyla veya soyut ahlaki ilkeler doğrultusunda işgal ettikleri topraklardan çekilmemişlerdir. Özgürlük ve bağımsızlık, ancak sömürge altındaki ulusların gösterdiği kararlı, örgütlü ve tavizsiz mücadeleler sonucunda elde edilmiştir.
Césaire’in felsefesi, pasif bir bekleyişi veya egemenlerin insafına sığınmayı kesin bir dille reddeder. Ona göre, dekolonizasyon eylemi, sömürgeleştirilmiş insanın kendi eliyle gerçekleştirmesi gereken aktif, dönüştürücü ve devrimci bir süreçtir. Bu süreç, sadece siyasi sınırların değişmesi anlamına gelmez; aynı zamanda insani onurun, özsaygının ve tarih yapıcı iradenin yeniden kazanılması anlamına gelir.
Dünya genelinde antikolonyal hareketlerin gelişim çizgisi incelendiğinde, Césaire’in ortaya koyduğu ilke ve kavramların Asya’dan Afrika’ya, Latin Amerika’dan Ortadoğu’ya kadar geniş bir coğrafyada yankı bulduğu görülür. Kürt milleti de dahil olmak üzere sömürge altındaki tüm uluslar, benzer baskı mekanizmalarıyla, benzer asimilasyon politikalarıyla ve benzer imha tehditleriyle karşı karşıya kalmışlardır.
Bu durum, ezilen uluslar arasında doğal bir kader birliği ve tarihsel bir dayanışma zemini yaratmaktadır. Ancak bu dayanışmanın somut bir güce dönüşebilmesi, her ulusun öncelikle kendi içsel dinamiklerini harekete geçirmesi, kendi öz bilincini yükseltmesi ve kendi bağımsızlık vizyonunu netleştirmesi ile mümkündür.
Aimé Césaire’in teorik ve pratik mirası, sömürgecilikle mücadele eden tüm uluslar ve özelde Kürt ulusal varlığı için zamansız bir rehber niteliğindedir. O, sömürgeci sistemin tüm illüzyonlarını, sahte vaatlerini ve kavramsal tuzaklarını deşifre ederek, özgürleşmenin tek gerçek yolunun radikal bir öz bilinç, kendi köklerine dönüş ve bağımsız varoluş iradesi olduğunu kanıtlamıştır.
Egemenlerin tüm baskılarına, imha politikalarına ve zihinsel kuşatmalarına karşı verilecek en güçlü yanıt; Kürt olarak var olmak, Kürt kalmak ve bu varlığı bağımsız bir devlet yapısıyla taçlandırmaktır. Kendi hakikatini tanıyan, geçmişini unutmayan ve bağımsızlık hedefinden taviz vermeyen bir ulusun karşısında hiçbir sömürgeci yapının kalıcı olması mümkün değildir.
Kaynaklar
Césaire, Aimé. Sömürgecilik Üzerine Söylev (Çev. Gökan R. Yılmaz). İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
Fanon, Frantz. Yeryüzünün Lanetlileri (Çev. Şen Süer). İstanbul: Versus Kitap.
Fanon, Frantz. Siyah Deri, Beyaz Maskeler (Çev. Cahit Koytak). İstanbul: İthaki Yayınları.
Memmi, Albert. Sömürgecinin Portresi / Sömürgeleştirilenin Portresi (Çev. Şen Süer). İstanbul: Versus Kitap.
Sartre, Jean-Paul. Sömürgecilik Bir Sistemdir (Çev. Yeşim Seber). İstanbul: Payel Yayınları.
Zeynel Abidin Han ve Tajdin Gorendag Xwenas dezgeha Kurd
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
