Irak Yüksek Yargı Konseyi Başkanı Faik Zeydan, Irak anayasasının "çoklu yorumlanmaya" açık olması nedeniyle siyasi krizlerin kaynağı haline geldiğini belirterek muğlak metinlerin değiştirilmesi çağrısında bulundu. Erbil ile Bağdat arasındaki petrol ve gaz anlaşmazlıklarının çözümünün yalnızca diyalogdan geçtiğini ve bu sorunun çözüme doğru ilerlediğini vurguladı.
Londra’daki Chatham House düşünce kuruluşunda düzenlenen özel bir panele katılan Faik Zeydan, Kürdistan Bölgesi ile federal hükümet arasındaki ilişkilere ve doğal kaynaklar dosyasına değindi.
Zeydan, 2003 sonrası yaşanan siyasi krizlerin birçoğunun, birden fazla yoruma açık olan anayasa metinlerinden kaynaklandığını ifade etti.
Anayasadaki maddelerin matematiksel bir netliğe sahip olmadığını belirten Zeydan, “Kürt kardeşlerimiz petrol çıkarma ve satma konusunda Bağdat'a dönmeden tam yetkiye sahip oldukları yönünde kendi lehlerine bir yorum yaparken, Bağdat ise doğal kaynakların tüm Iraklılara ait olduğunu ve federal hükümet tarafından yönetilmesi gerektiğini savunuyor” dedi.
Zeydan, Irak’ın barışçıl siyasi rekabet dışında hiçbir çatışmayı kaldıramayacağının altını çizerek, “Hem Bağdat'tan hem de Kürdistan Bölgesi'nden edindiğimiz bilgilere göre, petrol sorunu çözüme doğru gidiyor” ifadelerini kullandı.
Seçimler sonrası yaşanan hükümet kurma krizlerine de değinen Zeydan, Anayasa'nın 76. maddesinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini savundu.
Hükümeti kurma görevinin seçim sonrasında mecliste kurulan ittifaklara değil, seçimden birinci çıkan partiye verilmesi gerektiğini belirten Zeydan, “Her yarışta ödül kazananındır. Kazanan kişiye ödülü verip, 'git bunu kaybedenlerle paylaş' diyemezsiniz. Bu yanlış yorum, her seçimden sonra tıkanıklık yaşamamıza neden oldu” değerlendirmesinde bulundu.
Yolsuzlukla mücadele konusuna da dikkat çeken Yüksek Yargı Konseyi Başkanı, mahkemenin hiçbir "kırmızı çizgisi" olmadığını vurguladı.
Zeydan, "Eğer ortada delil varsa, mahkeme sanığın kim olduğuna, milletvekili veya bakan olup olmadığına bakmaz. Siyasi sınıfın bir kısmının yolsuzluğa bulaşmış olması üzücü, ancak bugün Irak tarihinde ilk kez bu kadar çok sayıda milletvekili ve üst düzey yetkili yasalara göre yargılanıyor" dedi.
Ülkedeki silahlı grupların durumu hakkında da konuşan Zeydan, silahların devletin tekelinde toplanması konusunun tüm Iraklıların ortak talebi olduğunu belirtti. Yabancı güçlerin varlığını bahane ederek silahlanan grupların artık hiçbir gerekçesinin kalmadığını ifade eden Zeydan, hükümetin 30 Haziran 2027’ye kadar bu grupların silahsızlandırılması yönünde bir planı olduğunu sözlerine ekledi.
Irak Yüksek Yargı Konseyi Başkanı Faik Zeydan, katıldığı panelde moderatör ve katılımcıların sorularını yanıtladı:
Moderatör: Sayın Başkan, Irak'ın iç durumuyla başlayalım. Nispeten yeni bir hükümet var; grupların kontrol altına alınması, merkezi yönetim ile bölgesel yönetimler arasındaki ilişkiler ve yetkilerin merkezileşmesi konularında endişeler söz konusu. Sizin bakış açınıza göre, ülkede etkin bir yönetimi desteklemek için yargının üzerine düşen rol nedir?
Faik Zeydan: Bu fırsatı organize ettiği ve bu seçkin diplomat ve araştırmacı kitlesini bir araya getirdiği için Chatham House'a teşekkür ederim. Sorunuza gelince; şüphesiz Irak'ın iç durumu, askeri ve ekonomik açıdan istikrarsız olan bölgenin genel durumundan etkilenmektedir. Birkaç zorlukla karşı karşıyayız: Birincisi, yeni hükümet ekonomik bir vizyona sahip ve öncekilerden farklı; programını uygularken engellerle karşılaşabilir. İkincisi, devletin tekelinde silah sınırlandırılması meselesi; ki bu tüm Iraklıların arzusudur ve anayasal devletin temel direğidir. Hükümet bu konuda iyi bir mesafe kat etti ve plan 30 Haziran 2027'ye kadar yapıldı. Daha önce işgale karşı direniş bahanesiyle silahlanan grupların artık hiçbir gerekçesi kalmamıştır. Biz de hem açıkça hem de gizlice onlara silah taşıma mazeretlerinin ortadan kalktığını söyledik. "Engel ortadan kalktığında yasak geri döner" şeklinde yasal bir kural vardır; söz konusu engel yabancı güçlerdi, bu durum uzlaşıyla ve barışçıl bir şekilde çözüldü, dolayısıyla yasa dışı silah taşımak yasaktır. Üçüncüsü, ekonomik zorluklar; Irak 2003'ten sonra yalnızca Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan ve ihracatı az olan petrole bel bağlamıştır. Hükümet, Hürmüz dışında başka kapılar bulmak için görüşmeler yapmaktadır. Çünkü akıl, Irak'ın petrol ve sanayi ürünlerini ihraç etmek için çok sayıda kapısının olmasını gerektirir. Genel olarak, önümüzdeki sürecin daha iyi olacağı konusunda iyimseriz.
Moderatör: Sayın Başkan, iç duruma ve silahların devletin tekelinde olması konusuna dönersek; peki İran'la ilişkiler nasıl? Genel olarak Irak-İran ilişkilerinin durumuna dair görüşünüz nedir?
Faik Zeydan: İran'la ilişkilerimiz Türkiye, Suriye, Ürdün, Kuveyt ve Suudi Arabistan gibi bölgedeki tüm ülkelerle olan ilişkilerimiz gibidir. İlişkiler ortak çıkarlar, iyi komşuluk ve içişlerine karışmama temeline dayanmaktadır. İran coğrafi bir gerçekliktir, 1400 kilometrelik ortak sınırımız var ve ondan kopmamız mümkün değildir. Bir dostum anlatmıştı; bir Amerikan büyükelçisi rahmetli Mam Celal Talabani'yi evinde ziyaret etmiş ve duvarda yan yana asılı üç fotoğraf görmüş: Kofi Annan, İmam Humeyni ve George W. Bush. Büyükelçi sormuş: "Bu üç fotoğrafı bir arada tutmak çok tuhaf, bunun anlamı ve sırrı nedir?" Mam Celal şöyle cevap vermiş: "Kofi Annan, ayaklanmadan sonra bizi Saddam'dan korumak için 36. paraleli çizdi. George Bush, 2003'te Irak'ı Saddam'dan kurtardı. İmam Humeyni ile de 1400 kilometrelik sınırımız var." Irak bağımsız bir devlettir ve kendi egemenlik kararlarını alır. Doğrudur, Saddam döneminde birçok Şii lider İran'da yaşıyordu çünkü Arap devletleri Saddam korkusundan onlara kucak açmadı, sadece İran onları kabul etti. Ancak bugün ilişkiler ortak ulusal çıkarlara dayanmaktadır.
Moderatör: Amerika'nın Türkiye Büyükelçisi'ne Bağdat-Erbil ilişkileri sorulduğunda, (merkezin) üstün gelmesi gerektiğini söyledi. Merkezi yönetim ile Kürdistan Bölgesi arasındaki güç dengesi ve Kürdistan Bölgesi'ne devredilen yetkilerin durumu nedir? Sizin bu ilişkinin geleceğine dair vizyonunuz nedir?
Faik Zeydan: 2003 sonrası yaşanan siyasi krizlerin büyük bir kısmı aslında birden fazla yoruma açık olan bazı anayasa metinlerinden kaynaklanmaktadır. 1+1=2 şeklinde okunamayan anayasal metinler var; kimisi üç diyor, kimisi dört diyor, herkes kendi bakış açısına göre yorumluyor. Bu yüzden bu muğlak metinlerin değiştirilmesini defalarca önerdim. Kürdistan Bölgesi'nin petrol çıkarma ve satma yetkilerine ilişkin özel metinler, bugüne kadar birbirine zıt iki şekilde yorumlanmaktadır: Kürt kardeşlerimiz bunu Kürdistan Bölgesi'nin lehine yorumlayarak, Bölge'nin petrol çıkarma ve ihraç etme konusunda Bağdat'a dönmeden mutlak yetkiye sahip olduğunu söylüyor. Bağdat ise hayır diyor, anayasaya göre doğal kaynaklar tüm Irak halkının mülküdür, dolayısıyla yönetimi merkezi hükümetin yetkisindedir. Her iki taraf da farklı bir yoruma dayanıyor. Bir diğer kriz ise seçimlerden sonra hükümetin kurulması meselesidir, anayasa metninin çoklu yorumlanması nedeniyle aynı sorun tekrarlanıp duruyor. Bu nedenle, Kürdistan Bölgesi'nin doğal kaynaklar üzerindeki yetkileri konusunda anayasanın değiştirilmesini talep ettik. Bağdat ile Kürdistan Bölgesi Hükümeti arasındaki diyaloğun çok önemli olduğuna ve tek çözüm olduğuna inanıyorum. Irak artık ani bir çatışmayı kaldıramaz ve çatışmalar sadece diyalog çerçevesinde, siyasi ve barışçıl olmalıdır. Bağdat'tan ve Bölge'den bize ulaşan bilgilere göre bu sorunlar çözüme doğru gidiyor. Türkiye Büyükelçisi, yabancı bir devletin temsilcisi olduğu için bunun farkında olmayabilir, ancak biz (sürecin) çözüme doğru ilerlediğini biliyoruz.
Moderatör: Yolsuzlukla ilgili olarak, sizin sorumluluğunuzla da bağlantılı olan yolsuzluk düzeyi hakkında büyük bir endişe var. Yargının aldığı önlemlerden bahsedebilir misiniz?
Faik Zeydan: Yargıyı eleştirenlerle çok konuştum; onlara yargı işinin bir masa başı işi olduğunu söyledik. Mahkeme, Dürüstlük Komisyonu gibi yürütme organına bağlı denetim ve soruşturma kurumlarından dosyaları ve sonuçları alır ve bunlar üzerinde karar verir. Eğer bu kurumlar zayıfsa, mahkeme kendi kendine dosya oluşturamaz. Ancak bu kurumlar güçlü ve irade sahibi olursa, mahkeme de rolünü tam olarak oynayabilir. Bu süreçte farklı olan şey, mevcut hükümetin yolsuzlukla mücadele konusunda gerçek bir iradeye sahip olmasıdır. Irak'ta daha önce görülmemiş bir şekilde, bu kadar çok sayıda milletvekilinin, bakanın ve üst düzey yetkilinin yolsuzluktan dolayı sorgulandığını ve tutuklandığını ilk kez görüyoruz. Mahkemenin hiçbir kırmızı çizgisi yoktur. Merkezi Dürüstlük Mahkemesi Başkanı da burada aramızda; dün yaptığımız sohbette, hiçbir Arap ülkesinin yasa dışı yollara başvurmadan yasalar çerçevesinde bu yargısal adımları atamadığını konuşuyorduk. Ülkenin servetinin koruyucusu olmaları gerekirken, siyasi sınıfın bir kısmının yolsuzluğa ortak olması üzücüdür. Tabi hepsini değil, küçük bir kısmını kastediyorum.
Moderatör: Gazetecilerin, özellikle kadın gazetecilerin korunması ve yolsuzlukları ortaya çıkarmak için bilgiye erişimleri konusunda yeni prosedürler öneriyor veya destekliyor musunuz?
Faik Zeydan: İfade özgürlüğü, 2003'ten sonra Iraklılar için elde edilen en büyük kazanımlardan biridir. 2003 öncesinde insanlar tek bir eleştiri yüzünden idam ediliyordu. Bir kadın televizyon sunucusu vardı, arkadaşıyla otururken Saddam'ı kastederek sadece "Bu Cumhurbaşkanı'nın kıyafeti değil" demişti. Onu Devrim Mahkemesi'ne çıkardılar ve müebbet hapis cezasına çarptırdılar. Mahkeme başkanı ona, "Eğer çocuğun olmasaydı idam edilirdin" demişti. O hanımefendi hala hayatta. İfade özgürlüğü ve eleştiri anayasada güvence altına alınmıştır ve mahkeme bunu korumaktadır. Ancak sorun şu ki, ifade özgürlüğü ile yasaları çiğnemek arasındaki sınır bazıları için birbirine karışmış durumda. Bazıları küfretmeyi, hakaret etmeyi ve iftira atmayı ifade özgürlüğü sanıyor! 1969 tarihli Ceza Kanunu'nda medya yoluyla karalama ve hakaretin suç olduğu belirtilmiştir. Hükümeti veya yargıyı eleştirdiği, ifade özgürlüğünü kullandığı için hapse atılan tek bir gazetecinin adını verebilecek birine meydan okuyorum. Hüküm giyenler, yasalar çerçevesinde karalama, haraç kesme ve itibar suikastı suçlarından hüküm giymişlerdir.
Dinleyicilerin Soruları:
Meysun ed-Demeluji (Eski Irak Milletvekili): Merhaba Yargıç Faik Zeydan. İki sorum var; Birincisi: Dürüstlük Komisyonu prosedürlerinin yavaşladığı ve büyük şahsiyetlere ulaşmadığı hissediliyor, bu süreç devam edip büyük yetkililere ulaşacak mı? İkincisi: Bağdat'ta yaşıyorum ve ifade özgürlüğünde bir gerileme olduğunu, kırmızı çizgilerin her geçen gün arttığını görüyorum, bu konudaki görüşünüz nedir?
Faik Zeydan: Sayın Meysun'un sorusuna gelince; yolsuzlukla mücadelede hiçbir yavaşlama yoktur. Sırf insanlar yavaşlamadı desin diye her gün bir milletvekilini tutuklayamayız; öyle olsa meclis boşalır. Biz delillere dayalı olarak çalışıyoruz. Büyük yolsuzluk yapanlara ulaşıp ulaşmadığını soruyorsunuz. Eğer parlamento üyesi ve bakan büyük bir yetkili değilse, büyük kimdir? Mahkemede küçük büyük ayrımı yoktur; suç ve delil vardır, delil varsa kimseyi affetmeyiz. İfade özgürlüğüne gelince, tekrar ediyorum; siyasi eleştiri yüzünden hapse atılmış tek bir gazeteci gösterin.
Mina el-Ureybi (The National Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni): Sayın Yargıç, Irak'taki siyasi sistemle ilgili olarak, birinci olanın hükümeti kuramadığı bu mevcut parlamenter sistem, halkın arzularını yerine getirebilir mi? Eğer anayasa değişikliği gerekirse, hangi maddenin değiştirilmesi gerekir?
Faik Zeydan: Mina Hanım'ın siyasi sistemle ilgili sorusuna cevaben; eğer 10 üzerinden değerlendirecek olursak, bu sistem sadece 4 puan alır. 2003 sonrasında yollarımız güllerle döşenmedi. Suriye'de bir değişim yaşandığında tüm dünya destek verdi, ancak Irak'ta İngiltere ve Amerika dışında tüm dünya bize karşıydı! Bağdat sokakları patlamalarla ve bomba yüklü araçlarla doluydu, bu yüzden Irak'ta demokrasinin doğuşu adeta sezaryenle oldu. 2005 Anayasası, diktatörlüğün geri döneceği korkusuyla yazıldı; bu yüzden katı bir anayasadır ve değiştirilmesi için zor şartlar öne sürmüştür. Federalizmi onaylayan Şii siyasetçiler, o dönemde Saddam korkusuyla güneyde bir bölge oluşturmak istedikleri için şimdi kendi getirdikleri sistemi eleştiriyorlar; çünkü daha sonra Irak'ın gerçekliğinin böyle olmadığını anladılar. Anayasa değişikliğine engel olan metinler düzeltilmelidir.
Ahmed (Kürdistan Bölgesi'nden): Sayın Başkan, siz daha önce Anayasa'nın 76. maddesinin yorumlanmasını yanlış bir yorum olarak nitelendirmiştiniz. Sizin bakış açınıza göre bu sorunun nihai çözümü için en iyi anayasal ve yasal prosedür nedir?
Faik Zeydan: 76. maddeyle ilgili olarak, 76. maddenin çok daha net bir şekilde yeniden yazılması gerektiğini daha önce de belirttim. Demokratik geleneklere göre hükümeti kurma hakkı, seçimden sonra mecliste kurulan bloğa değil, seçimlerde en çok oyu alan partiye verilmelidir. Zira rekabetin doğasına uygun olan budur. Eğer kazanan kişiye "ödülünü kaybedenlerle paylaş" derseniz, rekabetin bir anlamı kalmaz. Bu yanlış yorum, her seçimden sonra hükümetin kurulmasının tıkanmasına, anayasal sürelerin aşılmasına ve cumhurbaşkanının anayasada belirlenen sürenin aksine görevinde kalmasına neden oldu. Bu yüzden bu maddenin değiştirilmesi çok önemli ve belirleyicidir.
Roman Zagros (Kürdistan Bölgesi'nden Gazeteci): İki sorum var; Birincisi: Erbil ile Bağdat arasındaki ilişkiler. Her birkaç yılda bir, her yeni başbakanın gelişiyle diyalog yeniden başlıyor ancak verilen sözler tutulmuyor. Bunun çözümü nedir? İkincisi: 6 Temmuz 2020'de şehit edilen Hişam el-Haşimi'nin dosyası. Sanık hüküm giydi ancak 2023'te serbest bırakıldı! Görüşünüz nedir, tekrar cezaevine gönderilmesi mümkün mü?
Faik Zeydan: Roman'ın Hişam el-Haşimi suikastı dosyasıyla ilgili sorusuna cevaben; hüküm giydikten sonra serbest bırakılan tek sanık o kişi midir? Hayır, böyle milyonlarca kişi var. Temyiz Mahkemesi delillerin yetersiz olduğunu görürse kararı bozar. O sanığı sorgulayan aynı soruşturma komisyonu, bir dizi iş insanını da sorgulamıştı ve Temyiz Mahkemesi o aşamadaki soruşturma usullerinden şüphe duyulduğu için hepsini serbest bıraktı. Dosya kapanmış değildir ve yeterli delil toplanana kadar devam etmektedir. Ayrıca şu anda, aleyhlerinde yeterli delil bulunduğu için yüzlerce çok güçlü silahlı kişi ağır cezalarla hapiste bulunuyor. Mahkeme medya açıklamalarına göre değil, delillere göre karar verir.
