Hewlêr (Rûdaw) - Serokê Amerîkayê Donald Trump ragihand ku Îsraîl û Îran yekser li agirbestekê digerin û dan û standinên aştiyê didomin.
Trump tekez kir ku heta gihîştina peymana dawî, dê cezayên li ser Îranê neyên rakirin.
Serokê Amerîkayê Donald Trump li ser tora civakî ya Truth Socialê daxuyaniyek da.
Trump got, "Her du alî, Îsraîl û Îran, yekser li agirbestekê digerin! Dan û standinên dawî yên li ser 'aşitiyê' didomin. Heya ku ehmeqî yan jî gêjî rê li ber wan negire."
Trump tekezî li ser mayîna dorpêça deryayî yên li ser Îranê kir û nivîsî:
"Dorpêç dê wekî xwe û bi hemû hêz û bandora xwe bimîne, heta ku em bigihin 'peymana dawî'."
Di dawiya peyama xwe de, Serokê Amerîkayê geşbîniya xwe ya ji bo lezbûna proseya aştiyê nîşan da û got, "Pêwîst e kar bi lez bi pêş ve biçin."
Îsraîl û Îranê êrişî hev kir
Trump her îro di posteke din de hişyarî dabû. Wî gotibû, "Divê Îsraîl û Îran yekser êrişan bidin sekinandin."
Ev daxuyanî piştî wê yekê hat ku îro berê sibehê, cara yekem piştî agirbesta 8ê Nîsanê, Îran û Îsraîlê êrişî hevdû kir.
Vê yekê metirsiyek li ser wan dan û standinan çêkir ku Trump hêvî pê kiribû da ku bi Tehranê re bigihêje peymaneke aştiyê ya demdirêj.
Hêviya wî ew e ku ev bibe sedema vekirina Tengava Hurmizê û asayîbûna rewşa aboriya cîhanê.
Wekî ku malpera Axiosê belav kiriye, Trump ji rojnamegeran re gotiye ku ew dê yekser pêwendiyê bi Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu re deyne.
Armanca wî ew bû ku wî razî bike da bersiva êrişa mûşekî ya Îranê nede.
Trump anîbû zimên, "Her yekî dema xwe derbas kir. Îsraîlê êrişa xwe kir û Îranê jî êrişa xwe. Pêwîstiya me bi tiştekî din nîne."
Paşê berpirsekî pilebilind ê Amerîkayê ji çend dezgehên ragihandinê yên wekî The Guardian û NPRyê re axivî.
Wî berpirsî da zanîn ku Trump bi Netanyahu re axiviye û bawer kiriye ku wî qanî kiriye da herî kêm ji bo demeke demkî êriş neke.
Îsraîl guh nade Amerîkayê
Tevî hewl û hişyariyên Trump, Îsraîlê dîsa êrişî Îranê kir.
Kanalên CNN û radiyoya NPRyê belav kir ku ev pêngava Îsraîlê nîşan dide ku bandora Amerîkayê ya li ser wî welatî sînordar e.
Her wiha rojnameya The Guardianê jî destnîşan kir ku Îsraîlê "tevî lavayên Trump" êrişa xwe kiriye.
Peyama Trump a ji bo Îranê çi ye?
Trump ji Fox Newsê peyameke zelal da Îranê û got:
"We mûşekên xwe avêtin. Ev bes e. Vegerin ser maseya dan û standinan û peymanekê bikin."
Her wiha ajansa Reuters û kovara Forbesê jî belav kir ku Trump zêde girîngî nedaye êrişa Îranê û gotiye "Ti xisareke wê nebû."
Trump tekez kiriye ku di her peymana bi Tehranê re ew dê bi xwe biryarder be û "Ti çareyek" li pêşiya Netanyahu nabe ji xeynî wê yekê ku bi mercên Amerîkayê razî bibe.
Dan û standin di metirsiyê de ne
Ev aloziyên nû metirsiyeke mezin in ji bo dan û standinên nerasterast ên navbera Amerîka û Îranê.
Ev dan û standin taybet in bi bernameya nukleerê ya Îranê, kêmkirina cezayan û vekirina Tengava Hurmizê.
Her çend Trump bawer dike ku ew dikarin bigihin peymanekê, lê şerê Libnanê û niha jî pevçûna rasterast a di navbera Îran û Îsraîlê de dikarin hemû hewlan têk bibin.
Nivîsgeha Netanyahu heta niha li ser daxuyaniyên Trump tiştek negotiye.
Trump bi zelalî ji her du aliyan re gotiye "Ev qas bes e." Hîn diyar nîne bê ma dê Îsraîl û Îran guh bidin vê daxwazê yan na.
Hûrgiliyên meydanî
Şeva borî Îranê bi komek mûşekan êrişî Îsraîlê kir.
Di hember de Îsraîlê jî baregehên leşkerî yên li nav Îranê kirin armanc.
Êrişên Tehranê piştî wê yekê hatin ku Îsraîlê gelek armancên Hizbulaha Libnanê yên li taxa Dahiye ya li başûrê Beyrûtê bombebaran kirin.
Berê jî Îranê gelek caran hişyarî dabû. Îranê gotibû eger paytexta Libnanê were armancgirtin, ew dê li Îsraîlê bidin.
Destpêkirina vî şerî kir ku bihayê petrolê bi lez bilind bibe. Niha hêviyên bidawîbûna bilez a vî şerî têk çûne.
Vî şerî çûn û hatina keştiyan li Tengava Hurmizê ya stratejîk sînordar kiriye. Vê yekê jî tirsa kêmbûna enerjî û kel û pelan li cîhanê çêkiriye.
Berdevkê Wezareta Karên Derve yê Îranê Îsmaîl Beqayî, di konferanseke rojnamegeriyê de li Tehranê hişyarî da.
Wî got, "Gelekî asayî ye ku ew proseya dîplomatîk a ji bo bidawîkirina vî şerê sepandî dest pê kiriye, ji ber van bûyeran zererê bibîne."
Lê di heman demê de wî amaje bi wê yekê jî kir, "Şêwirên dîplomatîk di her rewşekê de dê bi awayekî asayî bidomin."
Her di wê dema ku Beqayî di nav avahiya Wezareta Karên Derve de diaxivî, dengê teqîneke mezin avahî hejand.
Pişt re gelek teqînên din hatin bihîstin. Tê texmînkirin ku ev dengê sîstemên parastina asmanî bûne.
Medyaya navxweyî ya Îranê belav kir ku sîstema parastina asmanî "droneke dijmin" li asmanê Tehranê xistiye xwarê.
Îsraîl û Îranê çi xisar dîtine?
Heta niha ti xisarên canî ne li Îsraîlê û ne jî li Îranê nehatine ragihandin.
Artêşa Îsraîlê ragihand ku wan êrişî sîstemên parastinê yên Îranê li gelek deverên wî welatî kiriye û ew têk birine.
Li Quds û bajarê Ramelahê yê li Şerîeya Rojava, rêzeke teqînan hatin bihîstin.
Artêşa Îsraîlê ragihand ku ew bi têkbirina pêleke nû ya mûşekên Îranê ve mijûl in.
Supaya Pasdaran a Îranê ragihand ku wan di berdêla êrişa li ser tesîseke petrokîmyayê ya li bajarê Mahşehrê yê li başûrrojavayê Îranê de ev êriş kirine.
Wan êrişî baregehên asmanî yên Nevatim û Tel Nof ên Îsraîlê kiriye. Her wiha tesîseke petrokîmyayê jî li Îsraîlê kiriye armanc.
Supaya Pasdaran hişyarî jî da û got ku Îsraîlê "dest bi lîstikeke metirsîdar kiriye.
Dê encama wê hemû armancên girêdayî enerjiyê yên li herêmê bigire nav xwe."
Berdevkê Wezareta Karên Derve yê Îranê Beqayî, Amerîka bi gurkirina şer tometbar kir.
Beqayî got "Ti kes bawer nake" ku Îsraîl bêyî "hevahengî û hevkariya pêşwext a bi Amerîkayê re" karekî wiha bike.
Di demekê de ku şer ji nû ve dest pê kiriye, roja duşemê Husiyên Yemenê ji destpêka nîsanê ve cara yekem êrişeke mûşekî li ser Îsraîlê ragihand.
Wan her wiha biryar da ku hemû cure keştiyên Îsraîlê li Deryaya Sor qedexe bikin.
Ev di demekê de ye ku roja yekşemê, îşaretek ji bo berdewamiya hewlên dîplomatîk hebû.
Wezîrê Karên Navxwe yê Pakistanê Muhsîn Neqevî serdana Tehranê kir.
Neqevî nameyek gihand ku televîzyona fermî ya Îranê ew wekî "nameyeke taybet" ji bo Mucteba Xamineyî, Rêberê Bilind ê Îranê bi nav kir.
Daxwaza aramkirin û dan û standinan
Nûnera Bilind a Yekîtiya Ewropayê Kaja Kallasê daxwaz ji her du aliyan kir ku "werin ser maseya dan û standinan û peymanekê bikin."
Wê her wiha got, "Pêwîstiya herêmê bi zêdebûna aloziyan nîne."
Çînê jî heman daxwazî hebû. Berdevkê Wezareta Karên Derve yê Çînê Lin Jian got:
"Destpêkirina dijminatiyê ne di berjewendiya ti aliyekî de ye."
Di demekê de ku Îran tekez dike ku divê her peymaneke ji bo bidawîkirina şer, rawestandina şerê Îsraîlê yê li Libnanê jî li xwe bigire, hîn ne diyar e kî li Tehranê biryarê dide.
Mucteba Xamineyiyê ku tê gotin di êrişeke Amerîka û Îsraîlê de birîndar bûye, ji dema ku cihê bavê xwe Elî Xamineyî girtiye (yê ku roja yekem a şer di 28ê Sibatê de hatibû kuştin), hîn bi eşkere derneketiye.
Vê rewşê zexteke zêde xistiye ser welatiyên Îranê.
Îlahe ku rahênereke leşciwaniyê ya 32 salî ye û li bajarê Ehwazê dijî, ji AFP re axivî ye.
Wê got, "Bi rastî ez tevizîme. Jiyana rojane? Ev henek e. Her tişt gelekî xerab e. Em tenê hewl didin ku li jiyanê de bimînin."
