Her serdemeke mezin guherînên xwe yên herî kûr tenê piştî demeke dirêj nas dike. Hişê çêkirî dikare bibe xaleke wiha ya dîrokî. Nîqaşên giştî heta niha bi giranî li ser bandorên wê yên xuya disekinin. Wekî otomasyon, berhemdarî, ji destdana karan, zanyariyên şaş û çavdêrî. Her çi qas ev pirsên girîng bin jî dibe ku ew bipêşketineke wisa veşêrin ku wateya wê gelekî kûrtir e.
Pirsa rasteqîn ne ew e ku makîne dikarin çi bikin. Pirs ev e: Dema ku bersiv beriya ku mirov fêrî jiyana bi pirsên bêbersiv bibin amade bin, dê çi bi serê mirovan de were?
Cudahiya di navbera dîroka tomarkirî û ya bîranînê de
Bi dehan salan e ez bi kesên ku ji şer, zilm û komkujiyan rizgar bûne re dixebitim. Vê xebatê cudahiyek bi taybetî ji min re eşkere kir. Ew jî cudahiya di navbera dîroka hatiye tomarkirin û dîroka hatiye bîranîn de ye.
Kesek qala komkujiyekê dike. Dibe ku hişê çêkirî karibe heman rûdana dîrokî bi awayekî tekûztir, bi kronolojiyeke rasttir û zimanekî xweşiktir vebêje. Lê ew kes tiştekî cuda dibêje. Ew ne tenê qala tiştên ku qewimîne dikin. Ew qala wê yekê jî dikin ku wê rûdanê çi bi serê mirovekî û nifşên paşerojê de aniye.
Dema ku rizgarbûyekî şer an jî komkujiyekê çîroka xwe dibêje, ew ne tenê zanyariyan vediguhezîne. Ew tecrubeyê vediguhezîne. Dema ku dapîrek qala revê dike, ew ne tenê rastiyên dîrokî radigihîne. Ew tirs, hêvî, windakirin û vîna jiyanê radigihîne. Dema ku civak miriyên xwe bi bîr tînin, ew ji dîrokê zêdetir tiştan diparêzin. Ew berpirsyariyê diparêzin.
Lêkolînên travmayê bi taybetî nîşan didin ku mirov tenê bi zanyariyê sax nabin. Ew bi rêya pêwendiyan, naskirin, bîranîn û şiyana dayîna wateyê ji bo êşa xwe sax dibin. Saxbûn ne tenê pêvajoyeke biyolojîk e. Ew pêvajoyeke çandî û civakî ye. Ev formên bîranîna mirovahiyê, bîra çandî ya rasteqîn a mirovahiyê pêk tînin.
Amadebûna bersivan beriya pirsan
Ji bo min, ev dilê wê dijwariyê ye ku hişê çêkirî derdixe holê ku ev yek ji ramana naskirî ya "mirov li hemberî makîneyan" wêdetir e. Dibe ku nifşek mezin bibe û bersivan wergire beriya ku tecrubeya lêgerînê bijî.
Gelo heke kêmtir pêwîstiya me bi wan hebe, dê kîjan şiyanên derûnî kêmtir werin bikaranîn: Guman, sebir, şiyana jiyana bêyî zanînê, dadbariya serbixwe û belkî jî tecrubeya têkçûnê?
Mirov ne tenê zindiyên biyolojîk in. Ew heyînên çandî ne. Ew ne tenê di rastiyeke objektîf de dijîn. Ew di cîhaneke ku bi ziman, bîr, tecrube û wateyên hevpar hatiye avakirin de dijîn.
Tiştê ku em wekî rast dibînin, tiştê ku em jê bawer dikin, em çawa xwe fêm dikin û em kîjan paşerojê xeyal dikin, di valahiyekê de dernakevin holê. Ew di nav malbat, civak, çand û tecrubeyên dîrokî de dertên holê.
Veguhestina tecrubeyan li şûna zanyariyan
Bi hezaran salan, ev zanîn ji nifşekî derbasî nifşê din bû. Ne tenê bi rêya rastiyan lê bi rêya çîrokan. Ne tenê bi rêya zanyariyan lê bi rêya tecrubeyê. Çandan rîtuel, sembol û kevneşopî bi pêş xistin da ku tiştên ku mirov wekî esasî dibînin veguhezînin.
Dîn, mîtolojî, wêje û felsefe ji hewldanên bersivdana pirsên bingehîn ên hebûna mirovî derketin: Em ji ku tên? Em çima êşê dikişînin? Wateya dadperweriyê çi ye? Çi ji me dimîne? Mirov çawa dikarin bi windakirin, sûcdarî, evîn, hêvî û mirinê re bijîn?
Ev pergal ti carî ne tenê çavkaniyên şehrezayiyê bûn. Li ser navê dîn, îdeolojî, netewe û çandan, mirov rastî zilmê hatin, hatin dûrxistin û hatin kuştin. Dîroka mirovahiyê ne tenê dîroka afirandina wateyê ye, di heman demê de dîroka tundiyê ye jî.
Xaçperestî, Inkuîzîsyon, mêtingehkarî, fanatîzma dînî, neteweperestî, dîktatorî û komkujî bi bîra me tînin ku pergalên çandî û dînî hem dikarin bibin amûrên serdestiyê û hem jî çavkaniyên rêberiyê.
Lê belê, tam ji ber vê yekê wateyeke wan a kûrtir heye. Bîra hevpar a mirovahiyê ne tenê ji serkeftinên wê pêk tê. Ew di heman demê de şaşî, sûc û pêvajoyên wê yên fêrbûnê yên bi êş jî dihewîne. Mirovahî bi pêş neket ji ber ku her tim rast bû. Mirovahî bi pêş ket ji ber ku neçar bû ji şaşiyên xwe fêr bibe.
Bîra çandî ne tenê zanînê, di heman demê de tecrubeya şaşî û karesatên mirovî jî dihewîne. Tecrubeya zilmê mirov ber bi xeyala demokrasiyê ve bir. Lewma bîra hevpar a mirovahiyê ne ji amaran pêk tê. Ew ji tecrubeyê pêk tê.
Hişê çêkirî û windabûna tecrubeyê
Dibe ku yek ji bandorên herî kûr ên hişê çêkirî li vir be. Hişê çêkirî dikare sûdê ji hejmareke mezin a zanîna mirovahiyê wergire û ji wê bersivan biafirîne. Lê ti tecrubeyeke wî ya jiyankirî tune. Ew dikare rûdanên dîrokî vebêje lê nikare wan bi bîr bîne. Ew dikare êşê tomar bike lê nikare êşê bikişîne. Ew dikare li ser hêviyê binivîse lê nikare hêvî bike. Ew dikare zimanê mirovahiyê teqlîd bike bêyî ku tecrubeya mirovî parve bike.
Di destpêkê de, ev cudahî dikare eşkere xuya bike. Lê girîngiya wê dikare di paşerojê de gelekî mezin bibe. Nifşê niha hişê çêkirî wekî amûrekê tecrube dike. Ji bo nifşên paşerojê, dibe ku ew bi tenê bibe beşeke normal a jiyanê. Zarokên ku îro ji dayîk dibin, dibe ku di cîhanekê de mezin bibin ku pergalên zîrek li her derê ne.
Ew dê bersivan wergirin beriya ku neçar bimînin demeke dirêj lê bigerin. Ew dê zanyariyan bibînin bêyî ku herin pirtûkxaneyan an arşîvan û bêyî ku neçar bin zanînê bi rêyên dijwar ên ku nifşên pêşerojê bişopînin, bi dest bixin. Gelek biryar dê werin amadekirin, gelek nivîs dê werin nivîsandin, gelek pirsgirêk dê ji berê ve werin sazkirin.
Di destpêkê de, ev bipêşketineke mezin e. Gihîştina zanînê hêsantir dibe. Perwerde dikare demokratîktir bibe. Lêkolîn leztir dibin. Teşxîsên bijîşkî dikarin rasttir bibin. Derfet gelekî mezin in. Lê her berfirehkirineke teknolojîk di heman demê de wan şiyanan jî diguherîne ku mirov bi xwe hîn jî hewceyî wan in.
Guherîna awayê ramîna mirovahiyê
Nivîsînê barê ser bîrê kêm kir û awayê bîranîna me guherand. Hesabkerê awayê serederiya me ya bi hejmaran re guherand. Pergalên navîgasyonê hestê me yê arasteyê guherand. Hişê çêkirî dibe ku niha awayê ramîna mirovan biguherîne. Ew cihê ramînê nagire. Ew hinek formên ramînê derdixe pêş.
Pergalên nûjen ên hişê çêkirî li ser naskirina qaliban, îhtimalan û optîmîzasyonê hatine avakirin. Ew bersivên ku ji aliyê îstatîstîkî ve maqûl xuya dikin, hildiberînin. Ew tevliheviyê kêm dikin, zanyariyan organîze dikin û bi rêya ziman hestekî piştrastiyê ava dikin. Hêza wan di afirandina pergalekê de ye, li cihê ku mirov pir caran tecrubeya nediyariyê dikin.
Lê belê, nakokiya wan tam li vir e. Hişê çêkirî îhtimalan hesab dike. Ev pergal çi qas bi hêztir bibin, dibe ku ceribandina dîtina bersivên wan wekî rastiyekê ew qas mezintir bibe. Bersiveke ku bi hûrgulî hatiye nivîsandin qanîker xuya dike. Bersiveke bilez jêhatî xuya dike. Bersiveke hevgirtî pêbawer xuya dike.
Lê rastî ji maqûlbûnê zêdetir e. Nêrîna me ya li ser tiştê ku em dikarin wekî rast bibînin, bi rêya lêkolîn, guman û dadbariyê pêk tê.
Xetereya windakirina serxwebûna rewşenbîrî
Heke ev cudahî winda bibe, formeke nû ya girêdayîbûnê derdikeve holê: Ne tenê girêdayîbûna bi makîneyê bi xwe re lê girêdayîbûna bi awayekî taybet ê ramînê re. Cîhaneke ku her diçe zêdetir ji aliyê algorîtmayan ve tê sazkirin, dikare formên din ên zanînê biavêje qiraxan: pêhisîn, tecrube, bîra çandî, xeyala wêjeyî, gumana felsefî û şiyana ramîna wêdetirî tiştên ku dikarin yekser werin hesibandin.
Ev dê ne tenê pirseke teknîkî, lê pirseke antropolojîk jî derxe holê. Dê çi bi serê civakekê de were ku her diçe kêmtir fêrî ramîna li derveyî qalibên diyarkirî dibe? Dema ku nifşên paşerojê bersivan wergirin beriya ku wan tecrubeya lêgerîna li wan kiribe, dê çi bi serê wan de were? Dema ku algorîtma her diçe zêdetir rê nîşan didin û mirov bi xwe jî her diçe zêdetir dev ji dîtina rêya xwe berdidin, dê çi bi serê ramîna rexneyî de were?
Metirsî ne ew e ku mirov kêmtir zîrek bibin. Metirsî ew e ku pêwîstî bi hinek formên serxwebûna rewşenbîrî kêmtir çêbibe. Bi hezaran salan, wateya fêrbûnê ji bidestxistina zanînê zêdetir bû. Wateya fêrbûnê hewldan bû.
Wateya wê pirskirin, şaşîkirin, gihîştina rêyên girtî, têkçûn û destpêkirina ji nû ve bû. Zanîn bi xwe pir caran ji rêya ku mirov dibir ber bi wê ve, kêmtir ava dikir. Di vê rêyê de dadbarî, sebir, dilnizmî û serxwebûna rewşenbîrî bi pêş ketin.
Guherîna pêwendiya mirovî û berpirsyariyê
Dibe ku nifşên paşerojê di cîhanekê de mezin bibin ku bersiv hema bêje yekser amade ne. Ev bipêşketin e. Lê dema ku bersiv her tim amade bin, dibe ku wateya pirsê bi xwe biguhere. Dibe ku mirov fêr bibin pirsgirêkan çareser bikin bêyî ku wan bi temamî fêm bikin.
Dibe ku ew nîqaş bikin bêyî ku di pêvajoya dijwar a ramîna ji bo xwe re derbas bibin. Dibe ku ew biryaran bidin bêyî ku pêwendiyên kûrtir fêm bikin. Ev dê wê pêwendiyê biguherîne ku di navbera mirovan û wan bi xwe de heye.
Bi hezaran salan wijdan, tecrube, bîr û xwenirxandin çavkaniyên navendî yên rêberiya mirovî bûn. Ew ne her tim rast bûn. Lê belê ew îfadeyên berpirsyariya kesane bûn. Gava ku em her diçe zêdetir rêberiya xwe dibin derveyî xwe, dibe ku rojekê berpirsyarî jî li pey wê biçe.
Dibe ku mirov ne hewce ye kêmtir biryaran bidin lê dibe ku ew kêmtir hest bikin ku ew bi xwe xwediyên biryarên xwe ne. Li vir dijwariyeke felsefî ya xwedî girîngiyeke dîrokî dest pê dike.
Tecrubeya jiyankirî û nexweşiyên hesabkirinê
Gihîştîbûna mirovî pir caran li cihê ku mirov neçar in li ber nediyariyê li ber xwe bidin, bi pêş dikeve. Li cihê ku ew biryaran didin her çendî ew hemû bersivan nizanibin jî. Li cihê ku ew berpirsyariyê hildigirin her çendî şaşî pêkan bin jî. Li cihê ku ew fêr dibin bi nakokiyan re bijîn.
Bi hişê çêkirî re, ew ceribandin mezin dibe ku mirov bawer bikin ku beşên her diçe mezintir ên cîhana me dikarin werin hesibandin û pêşbînîkirin. Ev di gelek waran de alîkar e. Lê cîhaneke ku bi temamî dikare were hesibandin û pêşbînîkirin, êdî nabe cîhaneke mirovî.
Jiyana mirovî bi surprîz, hevdîtin, şans û zivirînên nediyar teşe digire. Evîn nayê optîmîzekirin û hevaltî nayê hesabkirin. Afirenerî û saxbûn jî ji ya ku di destpêkê de xuya dikin aloztir in. Hişê çêkirî dikare wêne, nivîs û melodiyên matmayîker biafirîne û amûrên algorîtmîk bê guman dikarin piştgiriyê bidin pêvajoyên dermankirinê.
Lê tiştê ku ji bo saxbûna derûnî esasî ye, wekî ku xebata bi rizgarbûyan re bi zelalî nîşan dide, bi pêwendiyan, naskirin û tecrubeya jiyankirî ve girêdayî dimîne. Hêvî jî ji pêşbîniyekê zêdetir e. Ew helwestek e ku mirov dikarin pêşkêşî xwe û hevdu bikin.
Cudahiya di navbera zanîn û pisporiyê de
Ji ber vê yekê, metirsiya hişê çêkirî ne ew e ku çandê têk dibe. Metirsiya mezintir dibe ku ew be ku hêdî hêdî wan mercan diguherîne ku çand di bin wan de tê afirandin û veguhestin. Heke zanîn her ku diçe zêdetir ji aliyê makîneyan ve were organîzekirin, dibe ku pêwendiya di navbera zanyarî û tecrubeyê de lawaz bibe.
Dîrok dê amade bimîne lê dibe ku wateya wê ya hestyarî û exlaqî winda bibe. Şahidî dê werin tomarkirin bêyî ku ew bi xwe bibin bîranîn. Di encamê de, dibe ku mirovahî tiştekî winda bike ku di nav amarên komkirî de nayê girtin: Şiyana veguherandina bîrê bo şehrezayiyê.
Şehreza ji binî ve ji zanînê cuda ye. Zanîn bersiva pirsan dide. Şehreza dipirse ka di serî de divê kîjan pirs werin pirsîn. Zanîn cîhanê rave dike, di heman demê de şehreza dipirse bê wateya wê çi ye. Zanîn me bi hêz dike, li aliyê din şehreza me berpirsyar dike.
Azadiya rihê mirovan
Dîroka mirovahiyê her tim dîroka derbaskirina sînoran bûye jî. Mirovan xwestiye asoyên ku berê ti kesî nedîtine, bibînin. Wan xwestiye pirsên ku ti bersiva wan tune bipirsin. Wan xwestiye sînoran derbas bikin her çendî ti kesî nizanibû ka li pişt wan çi heye. Wêjeya destanî, helbest, dîn, felsefe û zanist, hemû ji heman çavkaniyê derdikevin: Daxwaza derbaskirina tiştên ku tên zanîn.
Tam ev daxwaz e ku mirovahî biriye pêş: Wêrekiya gihîştina tiştên nepêkan, şiyana xeyalkirina tiştên ku hîn tune ne. Ji tenê adaptebûna bi tiştên muhtemel zêdetir, ji ducarekirina tiştên ku jixwe tên zanîn zêdetir.
Belkî di serdema hişê çêkirî de erka herî girîng ev e. Ne ku em ji teknolojiyê bitirsin. Lê em mirov ji bîr nekin.
Divê em fêr bibin ku hişê çêkirî bi kar bînin bêyî ku em dadbariya xwe radestî wê bikin. Divê em derfetên wê nas bikin bêyî ku em sînorên wê paşguh bikin. Divê em perwerde, çand û zanistê wisa ava bikin ku mirov ne tenê bersivên rast bibînin, di heman demê de fêr bibin pirsên baştir bipirsin.
Paşeroj dê ne bi wê yekê ve girêdayî be ku makîne zîrektir dibin an na. Ew dê bi wê yekê ve girêdayî be ku gelo mirov şiyana matmayîn, gumankirin, xeyalkirin û dîtina wan rastiyan diparêzin an na ku hîn di ti amarên komkirî de nînin.
Ji ber ku keşfa herî mezin a mirovahiyê ti carî ne makîne bû.
Keşfa herî mezin azadiya rihê mirovan bû.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
