Hewlêr (Rûdaw) - Şêwirmendê Serekî yê Serokkomarê Tirkiyeyê Mehmet Uçum li ser xebatên destûra nû peyamên balkêş dan.
Uçum diyar kir ku dê Pergala Hikûmeta Serokkomariyê û rêzika ji sedî 50+1ê bên parastin û ji bo destûra nû jî Serdema 29an a Yasadanînê nîşan da.
Şêwirmendê Serokkomarê Tirkiyeyê û Alîkarê Serokê Desteya Polîtîkayên Hiqûqê ya Serokkomariyê Mehmet Uçum li ser mijara "destûra nû" gotarek nivîsand.
Uçum di gotara xwe ya bi sernavê "Rojeva destûra nû ya Tirkiyeyê" de got, "Pergala rêzikan a bihêz û rasttir a ku dê bi destûra nû bi pêş bikeve, dê ji bo bilindbûna di nav hiqûqê û bi piştgiriya hiqûqê de gelek derfetan bide Tirkiyeyê.
Bi kurtasî Tirkiye dest bi meşeke mezin dike. Destûra nû dê bibe hêza palder a vê meşa mezin."
"Êdî neçarî ye"
Uçum di gotara xwe de destnîşan kir, "Derbasbûna li Pergala Hikûmeta Serokkomariyê û pêvajoya Tirkiyeya Bêteror ji gavên herî girîng ên vê biryardariyê ne. Di qonaxa niha de jî destûra nû ji bo Komara Tirkiyeyê êdî neçarî ye."
"Rêzika ji sedî 50+1ê nayê guhertin"
Uçum bal kişand ser vîna xelkê û got, "Mafê her du dengan ê bibandor û rêzika ji sedî 50+1ê ku vîna xelkê ya di xebata pergalê de xurt kiriye, li gel nerazîbûna xelkê nayên guhertin.
Xelk jî rê nade pêngavên wiha yên dijber ku dê vîna wan qels bikin."
Ji bo hilbijartinê dem zelal dabû
Şêwirmendê Serokkomarê Tirkiyeyê Mehmet Uçum li ser hilbijartina pêşwext a serokkomariyê berê wisa gotibû:
"Ez pêşbînî dikim ku dê hilbijartin 16ê Nîsana 2028an bên kirin. Ev dîrok, dîrok referandûma derbasbûna me ya li pergala serokkomariyê ye.
Wateyeke wê ya sembolîk heye. Birêz Recep Tayyîp Erdogan dê cara dawî bibe namzed."
Beşên din ên gotara Uçum wiha ne:
"Welatê me bi kevneşopiya xwe ya dewleta qedîm a zêdetirî 2 hezar û 200 salî xwedî mîrateke bêhempa ye.
Em bi sûdwergirtina ji destkeftiyên zana û qudret ên ku şaristaniya me ji me re hiştine, bi gavên dîrokî yên ku em diavêjin hêzê didin hêza xwe û di sedsala duyemîn a Komara xwe de bi biryardarî ber bi armancên xwe ve dimeşin.
Derbasbûna li Pergala Hikûmeta Serokkomariyê û pêvajoya Tirkiyeya Bêteror ji gavên herî girîng ên vê biryardariyê ne.
Di qonaxa niha de jî destûra nû ji bo Komara Tirkiyeyê êdî neçarî ye.
Di vê çarçoveyê de, yek ji armancên herî mezin ên vîzyona me ya Sedsala Tirkiyeyê ya ku bi perspektîva rêberê welatê me û Serokkomarê me Recep Tayyîp Erdogan ketiye meriyetê, qezenckirina destûreke nû ye ji bo welatê me.
Serdem êdî Sedsala Tirkiyeyê ye, dem êdî dema destûra nû ye. Hevpeymaniya Cumhurê ku bûye lokomotîva Sedsala Tirkiyeyê û aramiyê bêguman dê vê yekê jî bi ser bixîne.
Helbet destûra nû wekî rojeva asayî ya Tirkiyeyê her tim mijareke rojane ye.
Îhtimala amadekirina destûra nû di serdema 28an a Parlamentoya Tirkiyeyê de jî mijarek e ku dê parlamentoya me binirxîne. Ev îhtimal qet nayê bipaşxistin.
Li gel vê yekê, hem birêvebirina demê û hem jî pêwîstiya xebatên bîrdozî yên derbarê mijarên ku divê di pêvajoya destûra nû de werin gihandin, çêkirina destûra nû di serdema 29an a Parlamentoyê de dike armanceke rasteqîntir.
Bêguman biryara dawî ya serkirdayetiya siyasî ya demokratîk û parlamentoya me ye."
Hembêza pîneçîkirî: Destûra 1982yan
Tecrube û pratîkeke bihêz a welatê me di pêvajoyên çêkirin û guhertina destûran de heye.
Tevî vê yekê jî îro Destûra 1982yan a ku berhema derbeyê ye, ligel hemû guhertinan jî hêj gelekî dûrî taybetmendiya destûreke sivîl, demokratîk, azadîxwaz û berfireh e ku hêjayî welatê me be.
Di Destûra 1982yan de 154 made di meriyetê de ne. Ji 103 madeyên wan, di 58an de qet guhertin nehatiye kirin, di 45an de guhertinên biçûk hatine kirin.
Yanî sêyeka destûra heyî tevî derbasbûna 44 salan, taybetmendiya xwe ya ku berhema derbeyê ye diparêze.
Ji ber ku dê bingehên çar madeyên destpêkê (tevî prensîba berdewamiyê) werin parastin û gava ku madeyên bicihkirin û meriyetê jî derkevin, çavderbaskirina 97 madeyên mayî, di hinek ji wan de kirina guhertinên bingehîn, nûjenkirina beşekê û rakirina beşekê pêwîstiyeke bingehîn e.
Di wan 51 madeyên ku guhertin tê de hatine kirin de jî helbet pêwîstî bi bipêşxistin û nûkirinê heye.
Dema ku rewş wiha be, nêrîna ku dibêje 'ji bilî çar madeyên destpêkê hema bêje hemû madeyên Destûra 1982yan bi temamî hatine guhertin û armanca destûra nû bêwate ye' jiberkerek vala ye û heta berevajîkirineke biqestî ye.
Ew destûra ku ji hembêzeke pîneçîkirî xirabtir e, bi ti awayî li miletê me yê esîl û qehreman nayê ku her carê ji pêkhateyên wesayetê yên Destûra derbeyê ya 1982yan ava kirine re dibêje 'bisekine' û ligel hemû astengiyan jî bi pêvajoya Tirkiyeya Bêteror aşitî û biratiyê hembêz kiriye.
Werin em bi taybetî destnîşan bikin ku destûra nû ne tenê pêwîstiyek e, di heman demê de neçariyek e."
"Destûra nû wekî erkeke neteweyî"
Tacîdarkirina Komara me bi destûreke nû û sivîl erka me hemûyan e. Ev ne mijareke şexsî ya ti kesî ye, pirsgirêkeke neteweyî ya me hemûyan e.
Bi taybetî bi gavên ku di çaryeka sedsala dawî de hatine avêtin, Tirkiyeyeke wisa heye ku her roj bêtir bi awayekî sivîl û demokratîk bi pêş dikeve, kapasîteya xwe ya saziyî xurt dike û bi pêngavên pîşesaziya berevaniyê ya xwemalî û neteweyî dibe hêzeke cîhanî.
Di van rojên ku pêvajoya Tirkiyeya Bêteror a ku milet dixe navenda xwe, aramiya aştî û biratiya xelkê me diparêze û xurt dike ber bi gihiştina armanca xwe ve diçe de, dê hîmên destûra nû teqez werin danîn.
Divê bê zanîn ku di destûra nû ya ku dê xwedî ruhê 2023yan be û li gorî vîzyonên 2053 û 2071ê were amadekirin de, miletê Tirk, welatîbûna Tirkiyeyê, wekî zimanê fermî û tekane zimanê perwerdeya mecbûrî Tirkî, komar, avahiya unîter, laîktî, dewleta hiqûqî ya demokratîk xêzên sor in û ev wekî destkeftiyên têkoşîna me ya rizgariya neteweyî û serxwebûnê û komikbûna me ya destûrî ne.
Em qet rê nadin ku di van mijaran de siyaseta îstîsmarê bê meşandin û bi armanca siyêbixînin ser pêvajoyê berevajîkirinên biqestî werin kirin.
Gotûbêjkirina rêkxistineke cuda li ser van mijaran jixwe nayê qebûlkirin.
Her wiha, destkeftiyên demokrasiyê û Pergala Hikûmeta Serokkomariyê ew qîmet in ku divê werin parastin.
Mafê her du dengan ê bibandor û rêzika ji sedî 50+1ê ku vîna xelkê ya di xebata pergalê de xurt kiriye, li gel nerazîbûna xelkê nayên guhertin.
Xelk jî rê nade pêngavên wiha yên dijber ku dê vîna wan qels bikin.
Destûr rêkxistineke wisa nîne ku yekser encameke cîbicîkar derxîne holê, ew di bingehê de pergaleke garantiyan e.
Pêşkêşkirina vê garantiyê ji zarok û ciwanên me re ku paşeroja welatê me ne deynê me yê teqez e.
Divê bê destnîşankirin ku destûreke wisa ku di çarçoveya maf û azadiyên guncavê serdemê de garantiyên berfirehtir dabîn dike, li hemberî têgihiştinên hiqûqî yên ku nirxên bingehîn têk didin û êrişên neolîberal tedbîran distîne û xwedî perspektîveke neteweyî ye, pêwîstiya herî girîng a miletê me ye.
Li aliyê din, di destûra nû ya ku dê ala demokrasiyê bêtir bi pêş de bibe, divê qet nekevin xefika 'fetîşîzma serbestiyê'.
Ligel destûra nû, pêwîstiya nûkirina Rêznameya Navxweyî ya Parlamentoyê, Qanûna Partiyên Siyasî û qanûnên hilbijartinê jî zelal e.
Ez dixwazim diyar bikim ku wekî Desteya Polîtîkayên Hiqûqê em dê berdewam bin li ser dayîna her cure piştgiriya bîrdozî ya ku dikeve ser milê me di van hemû mijaran de.
Divê were destnîşankirin ku xebatên di van rojên ku yekîtiya me ya civakî bi awayê herî xurt pêk tê de tên kirin xwedî girîngiyeke cuda ne.
Îro mafê her kesî ye û di heman demê de erkeke neteweyî ye ku beşdarî xebatên avakirina polîtîkaya hiqûqê ya ji bo destûreke berfireh bibin ku her takekî Tirkiyeyê xwe wekî pêkhateyeke wê ya bingehîn dihesibîne."
"Meşa mezin a Tirkiyeyê"
Di vê serdema ku li cîhanê heta di rûkê de jî ti referanseke rêzik û saziyan nemaye de, hêza hişk û bêrêziktî li ser pêkhateya cîhanî ya kaotîk serdest bûn.
Di van şert û mercan de, pergala rêzikan a bihêz û rasttir a ku dê bi destûra nû bi pêş bikeve, dê ji bo bilindbûna di nav hiqûqê û bi piştgiriya hiqûqê de gelek derfetan bide Tirkiyeyê.
Bi kurtasî Tirkiye dest bi meşeke mezin dike. Destûra nû dê bibe hêza palder a vê meşa mezin.
Em bawer in ku dê hemû pêkhateyên miletê Tirk, hemû beşên civaka Tirkiyeyê û hemû komên xelkê Tirkiyeyê mafê çêkirina destûra nû bi desthilata vîna damezrîner a bingehîn bi kar bînin û bigihin armancê.
Û dîsa wekî ku xuya dike, dema Parlamentoya Tirkiyeyê ku vîna damezrîner a nûnertiyê ye, herî dereng di serdema 29an de destûra nû çêbike, dê di referandûma mecbûrî de destûra nû bi rêjeyeke gelekî bilind a dengan were qebûlkirin."
