Erbil (Rûdaw) – “Irak’ta sokak gösterileri ve kitlesel protestolar yönetim sisteminde gerçek bir dönüşüm yaratabilir mi, yoksa iktidar baskı, kamu istihdamı ve kaynak dağıtımı yoluyla mevcut düzeni korumayı sürdürebilir mi?” Bu soru, İngiltere merkezli düşünce kuruluşu Chatham House tarafından düzenlenen, eski bir bakan, uluslararası uzmanlar ve sivil toplum aktivistlerinin katıldığı özel bir panelde masaya yatırıldı.
Tartışmanın açılışını yapan Chatham House araştırmacısı Haydar el-Şakiri, katılımcılara "Irak’ta toplumsal baskının halen siyasi kararları değiştirme gücü bulunup bulunmadığı" tezini sundu.
Salonda yapılan ön oylamada katılımcıların yaklaşık yarısı sokağın değişim gücüne inandığını belirtirken, diğer yarısı bu etkinin sınırlı kaldığı yönünde görüş bildirdi.
Hana Edwar: Teşrin ulusal bir bilinç oluşturdu ve halen yaşıyor
Irak Kadın Ağı Başkanı ve insan hakları savunucusu Hana Edwar, sokağın dönüştürücü gücünü savunan isimlerden biri olarak 2019 Tişrin (Ekim) protestolarını hatırlattı.
Edwar, "Tişrin mezhepçiliğe, yolsuzluğa, hukuksuzluğa ve kontrolsüz silaha karşı barışçıl bir halk hareketiydi. 'Vatan istiyoruz' sloganı, mezhepsel bölünmeleri aşan kapsayıcı bir ulusal kimlik inşa etti" dedi.
Hareketin ödediği ağır bedellere değinen Edwar, şunları kaydetti:
"700’den fazla genç hayalleri uğruna hayatını kaybetti ve faillerden bugüne kadar hesap sorulmadı. Yaşanan baskılara, hareketin içine sızılmasına ve bazı gençlerin siyasi rant ve makamlarla etki altına alınmasına rağmen, Tişrin’in dile getirdiği 'silahın sadece devletin denetiminde olması' ve 'yolsuzlukla mücadele' talepleri bugün o harekete karşı duran partilerin bile programlarına girmek zorunda kaldı."
Hana Edwar ayrıca aktivistlere yönelik suikastları, Yanar Muhammed cinayetini, Kişisel Statü Kanunu’nda yapılması planlanan değişiklikleri ve Irak İnsan Hakları Yüksek Komisyonu’nun işlevsizleştirilmesini eleştirerek temel hak ve özgürlüklerin giderek daraltıldığı uyarısında bulundu.
Luey el-Hatib: Irak’ın demokrasisi kaotiktir, 20 yılda olgunlaşamaz
Teze karşı çıkan tarafta yer alan eski Irak Elektrik Bakanı Dr. Luey el-Hatib ise diktatörlükten yeni çıkmış bir ülkede köklü dönüşümlerin onlarca yıla ihtiyaç duyduğunu ve hızlı sonuçlar beklenemeyeceğini savundu.
Hatib, eleştirilerini şu sözlerle dile getirdi:
"Teşrin’den sürekli örgütlü bir devrim veya hareket olarak bahsediyorsunuz ama bugün Teşrin nerede?
Kazımi, Sudani veya Zeydi dönemlerinde iktidarın yapısında somut bir değişiklik yaratabildi mi? Hayır. İktidarın sokağı yatıştırmak için yaptığı tek şey, her aşamada yüz binlerce kişiyi daha kamu maaş bordrosuna eklemek oldu. Bu bordro petrol gelirlerinin tamamını tüketiyor ve gelecek nesillere ağır bir borç yükü bırakıyor."
Protestoların önemli bir kısmının belirli siyasi odaklarca yönlendirildiğini öne süren eski bakan, "Siyasi odaklar desteğini çektiğinde hareket de hızla sönümlendi. Irak’taki mevcut demokrasi kaotik bir yapıdır ve diktatörlükten daha karmaşık riskler barındırır. Diktatörlükte muhatap bellidir ancak burada karşınızda kimin olduğunu kestiremezsiniz; seçimleri kazanan taraf bile tek başına hükümet kuramaz" dedi.
Abdullah el-Kalesi: Binlerce kişinin işe alınması sokağın etkisini kanıtlıyor
Süleymaniye Amerikan Üniversitesi bünyesindeki IRIS Enstitüsü araştırmacısı Abdullah el-Kalesi ise Hatib’in değerlendirmelerinin aksine, kitlesel istihdam hamlelerinin doğrudan sokağın gücünü kanıtladığını ifade etti:
"Devletin gösterilerden çekinerek yüz binlerce kişiyi kamuya alması, sokak baskısının ne kadar etkili olduğunu ve karar vericileri adım atmaya zorladığını gösteriyor."
Teşrin’in geçmişten bağımsız tekil bir olay olarak görülmemesi gerektiğini belirten Kalesi, "Bu süreç 2011, 2015 ve 2018 yıllarındaki protestoların birikimidir. Devlet ile toplum arasında sürekli bir etkileşim yaşanıyor; alttan baskı geliyor, devlet ise farklı mekanizmalarla karşılık veriyor. İşsizlik, altyapı yetersizliği ve temel hizmet eksikliği gibi yapısal sorunlar çözülmüş değil. Devletin kaynak dağıtma ve istihdam yaratma kapasitesi tükendiğinde, toplumsal tepki çok daha güçlü bir şekilde yeniden sokağa taşacaktır" değerlendirmesinde bulundu.
Toby Dodge: Irak yeni bir toplumsal dalganın eşiğinde
Londra Ekonomi Okulu (LSE) Uluslararası İlişkiler Öğretim Üyesi Profesör Toby Dodge, hareketin yapısal zaaflarına dikkat çekti. Dodge, "Tişrin, 1920’den sonraki modern Irak tarihinin en büyük kitlesel halk hareketiydi. Ancak Sırbistan örneğinde olduğu gibi iktidarı dönüştürebilecek güçlü bir seçim ittifakına ve siyasi programa evrilemedi" dedi.
Mevcut sessizliğin geçici olduğunu vurgulayan Dodge, şu uyarıda bulundu:
"Yeni bir protesto dalgasının başındayız. Irak’ta her yıl 700 bin genç iş gücü piyasasına giriyor ancak istihdam imkanları son derece kısıtlı. Sistem temel kamu hizmetlerini ve ekonomik güvenceyi sağlayamadığı sürece toplumsal patlamaların yaşanması kaçınılmazdır."
Dodge, Kürdistan Bölgesi’ndeki duruma da değinerek, halkın siyasi süreçten uzaklaşması ve karar alma mekanizmalarına katılamamasının güvensizlik yarattığını ve aidiyet duygusunu zayıflattığını ifade etti.
Katılımcıların değerlendirmeleri
Panelin soru-cevap bölümünde söz alan televizyon programcısı Hişam Ali, siyasi finansmanın Teşrin hareketinin hedeflerinden saptırılmasındaki rolüne dikkat çekti.
Siyasi danışman Şayan Talabani ise Kürdistan Bölgesi örneğini vererek, sisteme dahil olan muhalif hareketlerin zamanla kurumsal yapı tarafından eritildiğini, bu durumun da seçmende geniş çaplı bir sandık boykotuna yol açtığını dile getirdi.
Irak Parlamentosu Milletvekili Muhammed Şuveyli ise siyasi mekanizmaları savunarak, "Reformlar sokakları ateşe vererek ya da kamu mallarına zarar vererek yapılamaz; gerçek değişim ancak sandığa bilinçli katılımla ve rant ilişkilerine girmeyen temsilcilerin seçilmesiyle mümkündür" dedi.
Panelin genel sonucunda uzmanlar; Tişrin hareketinin fiziki olarak dağıtılmasına rağmen işsizlik, yolsuzluk, kamu hizmetlerindeki yetersizlik ve denetimsiz silah varlığı gibi yapısal sorunların çözülmediği, aksine derinleştiği konusunda ortaklaştı.
Katılımcılara göre bu tablo, Irak’ı yakın gelecekte yeni bir kitlesel protesto dalgasıyla karşı karşıya bırakabilir.
