İran, sınır muhafızlarının 5 Kürt kolberi vurarak öldürdüğünü kabul etti

Haber Merkezi - İran, Birleşmiş Milletler (BM) insan hakları raportörlerine verdiği resmi yanıtta; temmuz ve ağustos aylarında Kürt sınır kaçakçıları (kolber) olarak bilinen beş kişinin sınır muhafızları tarafından öldürüldüğünü kabul etti. Tahran, söz konusu saldırıları "kaçakçılıkla ve yasa dışı sınır geçişleriyle mücadele" operasyonları kapsamında savundu.

İran İnsan Hakları Yüksek Konseyi'nin üç BM özel raportörüne sunduğu yanıtta yer alan bu itiraf, İran'ın Kürdistan Bölgesi ile olan batı sınır hattında yaşanan silahlı saldırılara ilişkin nadir görülen resmi bir teyit niteliği taşıyor. Fransa merkezli Kürdistan İnsan Hakları Ağı (KHRN), İran güvenlik güçleri tarafından katledilen sekiz kolberin dosyasını daha önce BM'ye taşımıştı.

BM uzmanları, çok cüzi ücretler karşılığında ve çoğu zaman hayatlarını tehlikeye atarak dağlık sınır boyunca yük taşıyan kolberlerin öldürülmesine ilişkin derin endişelerini dile getirmişti.

Çok sayıda genç kolberlik yapmaya mecbur

Kürtler tarafından Rojhılat (Doğu Kürdistan) olarak adlandırılan İran'ın batısındaki Kürt vilayetleri, onlarca yıldır süren merkezi ihmal ve kısıtlı istihdam imkanları nedeniyle derin bir ekonomik krizle karşı karşıya bulunuyor. Bu durum, aralarında üniversite mezunlarının da bulunduğu çok sayıda genci ailelerini geçindirebilmek için kolberlik yapmaya mecbur bırakıyor.

Rûdaw'ın 2020 yılında yaptığı bir araştırma dosyası, Aralık 2019'da Merivan yakınlarındaki Ney köyünden yük taşırken karlı Tate Dağları'nda donarak hayatını kaybeden Azad ve Ferhad Hüsrevi adlı iki kardeşin trajedisini ele almıştı. Babalarının çalışamaz duruma gelmesinin ardından ailenin geçimi tamamen bu iki kardeşin omzuna yüklenmişti.

Söz konusu araştırma, aralarında üniversite mezunlarının da yer aldığı on binlerce Kürt gencinin dondurucu soğuklar, mayın tarlaları ve sınır muhafızlarının kurşunları altında dağlarda çıktığı ölümcül yolculukları gözler önüne sermişti.

Yasal ve kayıt dışı kolberlik

Kolberlik çoğu zaman kaçakçılıkla bağdaştırılsa da, hükümetin düzenlemeleri doğrultusunda belirlenmiş sınır kapıları üzerinden yasal olarak da yürütülüyor.

İran yönetimi, belirli sınır sakinlerinin gümrük kurallarına ve kısıtlamalarına tabi olarak onaylı kapılardan belirli malları taşımasına izin veren resmi çalışma kartları tahsis ediyor.

Rûdaw'ın aktardığı bilgilere göre, İran'ın sınır bölgelerinde 10 binden fazla kişi bu resmi kartlara sahip. Yalnızca Hacı Ömeran Sınır Kapısı'ndan günde ortalama 1.000 ila 1.500 kolber geçiş yaparak yaklaşık 60 ton yük taşıyor.

Bununla birlikte, binlerce kişi yasal çerçevenin dışında kalarak resmi kapılar yerine sarp ve tehlikeli dağ patikalarını kullanmak zorunda kalıyor.

İran çeşitli iddialarda bulundu

Bu güzergahlardan gümrük kaydı bulunmayan sigara, giyim eşyası, elektronik aletler ve İran'da yasak olan alkollü içecekler taşınabiliyor.

İranlı yetkililerin sınırda hayatını kaybedenleri geçimini sağlamaya çalışan emekçiler yerine sürekli "kaçakçı" olarak nitelendirmesi, bu ayrımı daha da kritik kılıyor.

BM'ye ilettiği yanıtta Tahran, sınır olaylarında ölen herkesin "kolber" olarak tanımlanmasına karşı çıkarak her vakanın kendi koşullarında değerlendirilmesi gerektiğini savundu. İran hükümeti, bazı kurbanların "güvenlikli yasak bölgelere girdiğini" veya "yasaklı maddeler taşıdığını" iddia etti.

Buna karşın uluslararası insan hakları standartları; bir kişi sınırı yasa dışı geçmiş veya kaçak mal taşıyor olsa dahi, hayati bir tehdit oluşturmadığı ve kesin bir zorunluluk bulunmadığı sürece öldürücü güç kullanılmasını kesin bir dille yasaklıyor.

İki gün sonra cansız bedeni bulundu

Tahran'ın kabul ettiği beş vaka arasında, temmuz ayı sonlarında sınır hattında öldürülen Merivanlı iki çocuk babası 44 yaşındaki Madih Kermani de bulunuyor.

KHRN'nin aktardığına göre Kermani, 28 Temmuz'da kolberlik yapmak üzere evinden ayrıldı ancak telefonunun kapanmasının ardından kendisinden haber alınamadı.

Ailesi, akıbetini sormak için Başmak Sınır Kapısı'na gittiğinde bir askerin kendilerine "bir kolberin kayalıklardan düşerek öldüğünü" söylediği belirtildi.

Ailesi, iki gün sonra Kermani'nin cansız bedenini bir morgda buldu. KHRN, Kermani'nin öldürüldüğü sırada üzerinde hiçbir yük bulunmadığını ve yakın mesafeden başından vurulduğunu bildirdi.

Buna rağmen Tahran, BM'ye verdiği yanıtta sınır muhafızlarının Kermani'ye ateş açtığını ve ölümüne neden olduğunu itiraf etti.

Olayın 29 Temmuz'da yaşandığını belirten İran tarafı, askerlerin sınırı izinsiz geçen kişilerle karşılaştığını öne sürdü. İran'ın yanıtında şu ifadelere yer verildi:

"Görevliler önce 'dur' ihtarında bulunmuş, ardından havaya uyarı ateşi açmıştır."

Tahran, askerlerin daha sonra kaçan kişilerin çevresine ateş açtığını ve Kermani'nin yaralı halde bulunduğunu iddia etti. Ayrıca KHRN'nin raporlarının aksine, Kermani'nin eşyaları arasında alkol, uyuşturucu ve tel kesici bulunduğu ileri sürüldü.

İran, olaya ilişkin Kürdistan Vilayeti Askeri Savcılığı tarafından başlatılan soruşturmanın sürdüğünü açıkladı.

Dört kolberin daha öldürüldüğü teyit edildi

İran ayrıca 23 Temmuz'da Kirmanşan vilayetine bağlı Nowdeşe yakınlarında sınır muhafızlarının Süheyl Firdevsi'yi öldürdüğünü kabul etti.

Tahran'ın açıklamasına göre, kaçtığı esnada görevliler önce uyarı ateşi açtı, ardından vücudunun alt kısmını hedef aldı; ancak kurşunun beline isabet etmesi sonucu Firdevsi yaşamını yitirdi.

Bir diğer vakada ise Vezir Rahimi, 3 Temmuz'da Nowsud yakınlarında öldürüldü.

İran, kaçmaya çalışan Rahimi'nin çevresine 18 uyarı ateşi ve 10 ek atış yapıldığını savundu. Açıklamada, "Kurşunlardan biri katır yolunun kenarındaki kayalara çarparak sekti" denilerek, seken merminin Rahimi'nin alnına isabet ettiği ve ölümüne yol açtığı öne sürüldü.

Tahran yönetimi ayrıca 6 Temmuz'da Şirvan Hoşnamak'ın, 10 Ağustos'ta ise Bane yakınlarında Muhammed Tevhidpenah'ın açılan ateş sonucu hayatını kaybettiğini doğruladı. Her iki vakada da kurbanların "dur ihtarına uymadıkları" ve "sınırda izinsiz faaliyetlerde bulundukları" iddia edildi.

İran, beş ölümle ilgili olarak da adli makamlarca soruşturma başlatıldığını bildirdi.

Sınır hattındaki ölümcül tablo

Bu ölümler, Kürt kolberlere yönelik uzun yıllardır devam eden şiddet silsilesinin bir parçasını oluşturuyor.

Rûdaw'ın 2020 tarihli araştırma dosyasında yer alan verilere göre, yalnızca 2019 yılında İran sınır muhafızları ve Devrim Muhafızları tarafından 56 kolber öldürüldü, 153'ü ise yaralandı. 23 kolber de dondurucu kış şartları nedeniyle dağlarda donarak hayatını kaybetti.

ABD merkezli United for Iran örgütünün yayımladığı bir rapora göre, Ocak 2015 ile Mart 2022 arasında İran'ın batı sınırında en az 1.042 kolber öldürüldü ya da yaralandı. KHRN tarafından derlenen veriler, bu dönemde en az 221 kolberin bizzat İran sınır muhafızları ve Devrim Muhafızları tarafından açılan ateşle katledildiğini gösteriyor.

Yaşlı erkek ve kadınlar dahi kolberlik yapmaya mecbur kalıyor

Hükümetin bazı kapıları kayıt altına alma girişimlerine rağmen bu ölümcül geçim mücadelesi devam ediyor.

Artan hayat pahalılığı ve işsizlik nedeniyle yaşlı erkek ve kadınlar dahi kolberlik yapmaya mecbur kalıyor. Sınırdaki ekonomik baskıyı anlatan Emine Rızi isimli bir Kürt kadın, içinde bulundukları çaresizliği şu sözlerle dile getirmişti:

Birleşmiş Milletler, özellikle hayati bir tehdit oluşturmayan ve sadece kaçakçılıkla itham edilen kişilere karşı öldürücü güç kullanılmasına yönelik tepkisini defalarca dile getirdi.

İran ayrıca raporda isimleri geçen diğer üç kolber (Zanyar İran-Nejad, Musa Zibapur ve Milad Tebad) hakkında inceleme yaptığını ancak BM uzmanlarının paylaştığı bilgilerle uyuşan kişilerin tespit edilemediğini bildirdi. Hükümet, somut bilgilerin sunulması durumunda bu vakaların da inceleneceğini öne sürdü.

Tahran yönetimi beş kolberin kendi güçleri tarafından vurularak öldürüldüğünü kabul etse de sunduğu resmi savunmada kurbanların ateş açıldığı sırada hayatı tehdit eden herhangi bir tehlike oluşturduğuna dair hiçbir kanıt sunamadı.