Dibe ku em hişê çêkirî ji aliyekî xelet ve biçûk dibînin. Dilgiraniya xelkê bi piranî li ser wê pirsê kom dibe ka gelo rojekê makîne dê ji me zîrektir bibin an na. Metirsiya kûrtir dibe ku li cihekî din be. Dibe ku di dema bikaranîna wan de em bi xwe biguherin.
Ev ne ji ber wê yekê ye ku hişê çêkirî dê ji me serdesttir bibe. Sedem ew e ku dibe em dev ji wan kiryaran berdin ku heta niha em wekî mirovên derûnî gihîştî afirandine. Yanî fikirîna serbixwe, pirsîna li azmûnên xwe, tehemulkirina gumanan û fêmkirina bandora rasteqîn a bûyeran a li ser me.
Dema ku em vî karî her ku diçe zêdetir dewrî pergalan dikin ku di nav çend saniyan de ravekirinên maqûl û xweşbêj didin me, ev yek dê ne tenê awayê hizirkirina me biguherîne. Di heman demê de dê awayê têgihîştina me ya ji bo me bi xwe jî biguherîne.
Mirov li gorî formuleke asan tevnagerin. Mirovek ne tenê rasyonel an hestyar, bihêz an qels, saxlem an nexweş e. Berteka kesekî ya li hemberî heman bûyerê bi gelek tiştan ve girêdayî ye. Ev yek bi pêwendiya kesayetî, pêkhateya biyolojîk, pêşeroja wî û jîngeha wî ya civakî û çandî ve girêdayî ye.
Gotineke ji rêzê dikare bi rojan hişê kesekî mijûl bike lê dibe ku kesekî din qet bala xwe nedê. Ev cudahî di bingeha derûnnasiyê de ne. Ew dikarin werin vegotin û heta astekê werin modelkirin lê ew bi tevahî nayên fêmkirin.
Dema ku peyv êdî têr nakin
Di karê xwe de, ez rastî gelek nexweşên giran ên travmatîze hatim. Ew destpêkê nedikarin biaxivin û bêdeng dibûn. Em bi hev re bêdeng diman. Ji wê bêdengiya hevpar tiştekî wisa derket holê ku pêwîstiya wî bi ravekirinê tune bû. Ew jî bawerî bû.
Li cem rizgarbûyên komkujiyê, ez jî wekî terapîstê wan carinan bêdeng dimam. Ji bo wê zilma ku li van mirovan hatibû kirin ti ravekirin tune bû. Ti hevok tune bû ku bikaribûya wateyekê bide wan tiştên qewimî. Lê em li wir bûn. Em bi wan re bûn.
Ev mînakeke giran e lê pêvajoya li pişt wê bi tevahî mirovî ye. Ev yek di dema hevberdanê de, di mirina hezkiriyekî de û di her krîza ku bi tevahî nayê ravekirin de derdikeve holê.
Hişê çêkirî têgehên şîn û xemgîniyê dizane. Ew dikare rave bike ka wendakirin tê çi wateyê. Dikare modelên cuda yên xemgîniyê şîrove bike û ji wan pêşniyaran derxe. Lê wî ti carî bêriya ti kesî nekiriye. Ew nizane dema ku mirov serê sibehê ji xew radibe û ji bo demekê ji bîr dike ku hezkiriyekî wî êdî nîne, mirov çi hîs dike. Ew dikare hevberdanê rave bike lê nikare êşa hevberdanê bijî.
Ev yek ne nêrîneke romantîk a li ser mirovan e. Ev cudahiya di navbera zanîna li ser azmûnekê û bi xwe jiyîna wê azmûnê de ye.
Teknolojî dikare çi bike?
Ev çavdêrî ne redkirina hişê çêkirî ye. Berevajî vê, derfetên wê ji bo derûnnasî û psîkoterapîyê gelek in.
Ji bo tirsên taybet, xof û dilgiraniya ezmûnan an jî hinek cureyên bêbaweriya civakî, pergalên dîjîtal dikarin prensîbên terapiya reftarî ya hîşarî fêr bikin. Ew dikarin qeydên ramanan birêxistin bikin û di rahênanan de piştgiriyê bidin mirovan.
Lêkolîneke destpêkê ya sala 2017an a bi chatbotê Woebotê re nîşan da ku destwerdanên wiha dikarin nîşanên depresyonê yên di nav ciwanan de di demeke kurt de kêm bikin. Ew lêkolîn biçûk bû û tenê çend hefteyan ajot. Ji bo nîşanên fikar û tirsê, li gorî koma kontrolê bandoreke zêde ya diyar nebû. Tevî vê yekê jî, wê zû potansiyela amûrên dîjîtal ên birêxistinkirî nîşan da.
Bi taybetî li cihên ku mirov neçar in demeke dirêj ji bo terapiyê li bendê bimînin an jî li cihên ku gihîştina alîkariya pispor zehmet e, pergalên wiha dikarin wekî pêvekekê xizmetê bikin. Ew her wiha dikarin barê terapîstan ê di belgekirin, rêxistinkirina amaran û perwerdeya derûnî de kêm bikin.
Ev bipêşketinek e. Divê em sûdê jê werbigirin. Lê divê em tenê wê bi tiştekî din re tevlîhev nekin.
Tevlîhevî li kû dest pê dike?
Xala diyarker wê demê derdikeve holê ku ziman xwe wisa nîşan dide ku mîna fêm dike.
Carl Rogers empatî, hevahengî û hurmeta erênî ya bêşert wekî sê mercên bingehîn ên pêwendiyên terapîk vegotin. Ev ne tenê teknîkeke axaftinê ye. Ev bi tevahî helwesta mirovekî ya li hemberî mirovekî din e.
Lêkolînên dawî yên li ser chatbotên derûnî di vî warî de qala cureyekî empatiya sexte dikin. Pergalek dikare hevokên wekî "Ez fêm dikim ka ev yek ji bo te çi qasî zehmet e" biafirîne. Di warê zimanî de ev hevok empatîk xuya dike. Lê li pişt vê hevokê ti zindiyekî ku tiştekî hîs bike tune.
Pirsgirêk tam jî li vir e. Lêkolînan nîşan daye ku chatbotên derûnî dikarin derbarê hinek rewşan de bersivên qalibî an jî stigma bidin. Her wiha dikarin wan rewşan paşguh bikin ku tê de metirsî li ser jiyana kesan heye.
Di mînakeke tomarkirî de, bikarhênerekî pêşî got ku wî karê xwe ji dest daye û piştre li ser pirên gelekî bilind ên New Yorkê pirsî. Chatbotê bersiva pirsê tenê bi awayekî agahdarî da û bi awayekî rast têkiliya di navbera pirs û xwekujiyê de fêm nekir.
Modelên zimanî yên mezintir û nûtir vê pirsgirêkê bi awayekî otomatîk çareser nakin.
Tiştekî wiha ji bo veguhestin û ber-veguhestinê jî derbasdar e. Helbet mirovek dikare hest, bendewarî û azmûnên xwe yên pêwendiyên xwe yên berê veguhezîne ser chatbotekê. Lê ev yek rastî ti aliyekî din nayê ku karibe hîs bike, fêm bike û bertekên xwe yên hundirîn nîşan bide. Nîvê duyem ê pêvajoya terapîk kêm e.
Hişê çêkirî dikare ji hejmareke mezin a zanyariyên mirovî bersivên wisa biafirîne ku wekî fêmkirinê xuya dikin. Lê fêmkirina mirovî ne tenê ji zanyariyan pêk tê. Di heman demê de ew di navbera du mirovên ku heman tiştî dijîn de pêk tê.
Dema ku hizirkirin dibe tiştekî duyem
Ev yek min tîne wê xala ku ez bi taybetî li serê dilgiran im.
Li Perestgeha Apollon a li Delphiyê peyvên "Xwe nas bike" hatibûn nivîsandin. Sokrates ew bi helwestekê ve girêdan ku bi hezaran sal in têgihîştina me ya li ser mirovan şekil daye. Yanî lêkolînkirina jiyana xwe, pirsîna li motîvên xwe, tehemulkirina nakokiyan û qayîlnebûna bi ravekirina destpêkê.
Ev tam jî ew hewldan e ku em niha bi qismî derdixin derve û dewrî tiştên din dikin.
Derûnnasê bazirganiyê Michael Gerlich di lêkolîneke xwe ya sala 2025an de, di nav çend sed beşdaran de, pêwendiyeke eşkere di navbera bikaranîna zêde ya hişê çêkirî û kêmkirina şiyana hizirkirina rexneyî de dît. Ev pêwendî bi taybetî di nav ciwanan de diyartir bû.
Lêkolîn îsbat nake ku hişê çêkirî dibe sedema vê bandorê an jî hizirkirina rexneyî kêm dike. Lê ew balê dikişîne ser mekanîzmayekê ku divê em cidî bigirin. Em çi qasî hizirkirinê dewrî amûrekê bikin, em ê ew qasî jî dev ji hinek cureyên hizirkirina xwe berdin.
Lêkolîneke MIT Media Labê ya heman salê, bi pîvandinên EEG, ew mirov lêkolîn kirin ku yan bi serê xwe, yan bi motoreke lêgerînê an jî bi modelek zimanî nivîs nivîsîbûn. Koma ku modela zimanî bi kar anîbû, girêdana wan a noralî lawaztir bû. Wan piştre beşên nivîsa xwe kêm tê bîra xwe anîn.
Lêkolîn biçûk bû û di destpêkê de wekî pêşçapeke zanistî hatibû weşandin. Ji ber vê yekê divê encamên wê bi hişyarî werin nirxandin. Tevî vê yekê jî, ew têgeha ku ji aliyê lêkolîneran ve hatiye bikaranîn pirsgirêkê bi zelalî vedibêje: Deyndariya hişî.
Em hizirkirina xwe bi deyn digirin. Pirs ew e ka em dê di paşerojê de çi bedelî ji bo wê bidin.
Ev mekanîzma ne tenê bandorê li zanyarî û fêrbûnê dike. Ew dikare têkiliya me ya bi me re jî biguherîne. Dema ku mirovek êdî li sedemên gengaz ên berteka xwe nagere û di cih de ravekirineke derûnî ya amade werdigire, dibe ku ew beşek ji wê pratîkê wenda bike ku xwenaskirin û xweraman jê derdikeve.
Pirsgirêk ne ew e ku ravekirineke wiha her tim şaş e. Ew dikare gelekî rast jî be. Pirsgirêk li wir dest pê dike ku ravekirineke maqûl li şûna rastiya derbarê kesekî de tê dîtin.
Çima kesek dişkê û yê din naşke?
Bi dehan sal in derûnnasî hewl dide fêm bike ka çima du mirov bi awayên bi tevahî cuda bertekê nîşanî heman bûyerê didin.
Modela stresa xesardîtinê, nexweşiyên derûnî wekî encama pêwendiya di navbera qelsbûna kesane û stresa derve de vedibêje. Aaron Beck nîşan da ku ew baweriyên bingehîn ên ku mirov di jiyana xwe de derbarê xwe û cîhanê de pêş dixin, xwedî bandoreke çawa ne.
Gotineke ku bandorê li baweriya kûr a mirovekî ya bi rengê "Ez ne ew qas baş im" an jî "Ez dê werim terikandin" dike, dikare bandoreke bi tevahî cuda li wî kesî bike. Ev bandor dê ji ya li ser kesekî ku azmûnên wî cuda bûn, pir cudatir be.
Teşxîsa kesayetiyê ya modern jî hewl dide zêdetir balê bikişîne ser vê taybetmendiya kesane. Pergala ICD 11 niha nexweşiyên kesayetiyê zêdetir di warê tundî û taybetmendiyên kesayetiyê yên cuda de rave dike. Di beşa xwe ya serekî ya teşxîsê de, DSM 5 TR hîn jî kategoriyên kevneşop diparêze lê di heman demê de modelek alternatîf û cihêreng jî di nav xwe de dihewîne.
Fikra bingehîn girîng e. Mirov ne tenê bi hebûn an nebûna taybetmendiyekê ji hev cuda dibin. Tiştê girîng ew e ka ew taybetmendî çi qasî bihêz in, çawa bandorê li hev dikin û çawa bi pêşeroja jiyana mirov re dibin yek.
Mirov di asta biyolojîk de jî bertekên cuda nîşan didin. Pergalên stresê, rêkxistina hormonan û reaktîvbûna noral ne di hemû mirovan de wekhev in. Ji ber vê yekê, heman stres dikare di organîzmayekê de tiştekî cuda bide destpêkirin û di yekî din de tiştekî din.
Piştre jî cîhana civakî heye. Bi têgeha xwe ya salutogenezê re, Aaron Antonovsky destnîşan kir ka çi qasî girîng e ku mirov rewşa jiyana xwe wekî têgihîştî, birêvebirî û watedar bibînin. Derbaskirina krîzekê her wiha bi pêwendî, piştgiriya civakî, perwerde, ewlehiya madî û hestê aîdbûnê ve girêdayî ye.
Û di dawiyê de jî çand heye. Her kesê ku bi salan bi mirovên ji çandên cuda re xebitiye, dizane ku zimanê êşê jî li her derê ne yek e. Mirov tirs, xemgînî, şerm an giliyên laşî bi awayên cuda vedibêjin. Tişta ku di civakekê de wekî nîşaneyeke derûnî tê fêmkirin, dibe ku di civakeke din de di destpêkê de bi têgînên laşî, olî an civakî were îfadekirin.
Ji ber vê yekê jî îro pergala DSMyê jî rêyên çandî yên jiyîn û vegotina êşên derûnî nas dike.
Hişê çêkirî dikare cudahiyên wiha fêr bibe û her ku diçe zêdetir wan li ber çavan bigire. Lê ew girêdayî amar, ziman û qalibên çandî yên şîrovekirinê yên ku pê hatiye pêşxistin dimîne. Tam jî metirsî li vir e. Yanî dema ku cihêrengiyê bi hûrgiliyeke berçav vedibêje, dîsa jî wê yekreng û kêm dike.
Dema ku pêşeroj dibe biyolojîk
Taybetmendiya kesane derbasî pêvajoyên rêkxistina biyolojîk jî dibe.
Heta roja îro em bi tevahî nizanin ka çima piştî bûyereke travmatîk kesek bi giranî nexweş dikeve lê tevî streseke mezin kesekî din di warê derûnî de bi awayekî rêjeyî stabîl dimîne.
Koma lêkolînê ya bi serokatiya Psîkiyatr Rachel Yehuda di navbera rizgarbûyên Holokostê û neviyên wan de di nîşangirên epîjenetîk ên genekê de ku di rêkxistina pergala stresê de cih digire cudahî dîtin. Zanyariyên wisa balkêş in.
Lê divê wekî îspat neyên fêmkirin ku azmûnên travmatîk bi hêsanî û bi awayekî biyolojîk derbasî nifşê bê dibin. Têkiliya di navbera rêyên veguhestinê yên biyolojîk, malbatî, derûnî û civakî de ji bo vê yekê pir aloz e.
Lê pêşeroj dikare şopên wisa bihêle ku heta rêkxistina biyolojîk jî dirêj dibin.
Di heman demê de mirov di nav têkiliyeke berdewam a bi jîngeha xwe re ne. Pêwendî, destlêdan, ewlehî, tirs, xew, xwarin, germî û gelek faktorên din jî bandorê li pêvajoyên laşî û derûnî dikin.
Ti modelek niha nikare vê hevgirtina biyolojî, kesayetî, pêwendî, jîngeha civakî, çand û pêşeroja jiyanê bi tevahî ava bike. Ev yek ne ji ber wê ye ku ev faktor bi serê xwe nediyar in. Sedem ew e ku awayê girêdana wan di her mirovî de cuda ye.
Mirov çi ye?
Ev me tîne wê pirsa ku li pişt tevahiya nîqaşê heye. Gelo mirov çi ye ku ev qas zehmet e di modelekê de were nîşandan?
Arîstotelesî rih ne wekî tiştekî li gel laş lê wekî prensîba jiyanê bi xwe didît. Wî di heman demê de mirov wekî heyînek ziman û aqil û wekî heyîneke civakî ku tenê dikare di nav civakê de bi temamî bi pêş bikeve wesif dikir.
Bi sedsalan şûnde, nêzîkatiyên peresendî yên wekî hîpoteza mejiyê civakî ya antropolog Robin Dunbar ev fikir ji aliyekî din ve girt. Li gorî vê nêrînê, yek ji ravekirinên bipêşketina awarte ya mejiyê mirov di aloziya pêwendiyên civakî yên ku zêde dibin de ye. Divabû mirov bi bîr bînin ka ew dikarin ji kê bawer bikin, pêwendiyan biparêzin, nakokiyan fêm bikin û nêtên kesên din binirxînin.
Zîrekiya me li derveyî pêwendiyan bi pêş neketiye. Ew di hundirê wan de bi pêş ketiye.
Viktor Franklî aliyekî din jî li vê yekê zêde kir. Mirov ne tenê berhemên daxwazên xwe an jî şert û mercên xwe yên derve ne. Mirov dikare di şert û mercên herî giran de jî hewl bide helwestekê li hemberî azmûna xwe bibîne û wateyekê bide jiyana xwe.
Hişê çêkirî dikare vebêje ka lêgerîna li wateyê tê çi wateyê. Dikare bersivên felsefî, derûnî û olî yên li ser wê kurt bike. Lê ti nîşaneyek tune ku pergalên hişê çêkirî yên îro bi xwe li wateyê digerin an jî ji bêwatebûna hebûna xwe diêşin.
Dibe ku Martin Buber bi awayekî herî rast vegotibe ka tiştê ku li vir tê nîqaşkirin çi ye. Wî cudahî xist navbera pêwendiya 'Ez' û 'Tu'yê û pêwendiya 'Ez' û 'Wê'yê. Di nav 'Tu'yê de em rastî sûjeyekê tên. Kesekî ku destê xwe dide me, li dijî me dertê, me bêhêvî dike, me şaş dike û me diguherîne. Lê di 'Wê'yê de em rastî tiştekî tên ku em dixwazin wî bi kar bînin, lê temaşe bikin û wî fêm bikin.
Di warê zimanî de, hişê çêkirî wekî 'Tu'yekê dikare bi rengekî sosret mirov qanî bike. Lê di warê pêkhateyê de ew wekî 'Wê'yê dimîne. Lê mirov wekî ku Buber jî diyar kiriye, di pêwendiya xwe ya bi 'Tu'yê re dibe 'Ez'.
Dema ku baldarî dibe modelekî bazirganiyê
Aliyekî aborî yê vê bipêşketinê jî heye. Ne hişê çêkirî bi xwe ye ku li pey berjewendiyên aborî ye. Lê ew şirketên ku pergalên wiha bi pêş dixin, dikarin xwediyê modelên bazirganiyê bin. Çi qas ku bikarhêner demeke dirêjtir û zêdetir di nav dan û standinê de bin ew şirket ew qas qezenc dikin.
Ev pirs bi taybetî ji bo sepandinên nêzîk û heval têkildar e. Ew pergalên ku her dem li ber dest in, lihevkirinê nîşan didin û nêzîkatiyeke hestyarî ava dikin, dikarin balkêşiyeke mezin bi pêş bixin. Ev yek bi taybetî ji bo mirovên bi tenê an jî di bin zexta derûnî de derbasdar e.
Saziyên pîşeyî yên derûnnasiyê ji ber vê yekê hişyarî dane ku pergalên wiha ne hewce ye ji bo dijderketina bikarhêner werin dîzaynkirin. Heta ne hewce ye wan ji têkiliya bi bernameyê re derxînin. Berhemeke dîjîtal dikare di xurtkirina girêdanbûnê de xwedî berjewendiyekê be, li cihê ku terapî carinan pêwîst e mesafeyekê ava bike.
Pirsgirêkên ku têkiliyên wiha dikarin derxînin holê, bi bûyera zarokekî 14 salî yê ji Florîdayê derdikevin holê. Wî bi chatbotek Character.AIyê re têkiliyeke hestyarî ya xurt ava kiribû û piştre dawî li jiyana xwe anî. Malbata wî giliyê şirketê û Googleê kir. Ev nakokiya yasayî di destpêka sala 2026an de li derveyî dadgehê hat çareserkirin. Bûyereke tenê ya trajîk sedemên giştî îspat nake. Lê ew nîşan dide ka divê em girêdana bi wan pergalên ku her dem amade ne çi qasî cidî bigirin. Ew qet nawestin û pêdiviyên wan bi xwe jî hema hema nînin.
Bi taybetî mirovên ku pêwendiyên wan ên rasteqîn qels in, dibe ku di destpêkê de vê yekê ji nêzîkbûna mirovan ewletir bibînin.
Tiştê ku dimîne
Ev yek me vedigerîne destpêkê.
Ji bo min, metirsiya rasteqîn a hişê çêkirî ne ew îhtimal e ku rojekê makîneyek di her warî de ji me zîrektir bibe. Pirsa mezintir ew e ka dê çi bibe dema em her ku diçe zêdetir xwe bi kalîteya amûrên xwe dadbar bikin. Mînak bi lez, bikêrhatîbûn, amadebûn û bêxeletiyê.
Mirov hêdî ye. Berovajî xwe tevdigerin. Bi awayekî ne rast tînin bîra xwe. Ew xesardîtî ne. Ji bo fêmkirina tiştên ku hatine serê wan, pêwîstiya wan bi demê heye. Lê tiştekî bingehîn jî tam li vir e.
Psîkoterapîst xeletiyan dikin. Carinan bi qasî pêwîst bi baldarî guhdarî nakin. Ew tiştekî ku nexweşekî di danişîneke berê de gotiye ji bîr dikin. Ew her teoriyê nizanin û bersiva wan ji bo her pirsê tune.
Lê karkirina bi derûniya mirovan re ne wergirtina zanyariyan e. Ev pêvajoyek e.
Ev yek bi dubarekirin û sererastkirinê, bi nêzîkbûn û dûrketinê, bi têkçûna bi hev re û domandinê ve girêdayî ye. Ji her tiştî zêdetir, ew bi pêwendiyekê ve girêdayî ye ku dikare biguhere. Çimkî li her du aliyan jî kesek heye ku dikare xwe biguherîne.
Carinan rûbirûbûneke terapîk ji fêmkirina tiştekî pêk tê. Û carinan jî ji tehemulkirina wê rastiyê pêk tê ku tiştek ji bo fêmkirinê tune.
Teknolojî ne pirsgirêk e. Pirsgirêk ew e eger em ji bîr bikin ka çi me dike mirov. Yanî heyînên bîcîhûwar ên ku pêşerojeke wan a taybet heye û bi pêwendî, biyolojî, civak û çandê ve girêdayî ne. Her wiha ew heyînên ku dikarin girêdan û wendakirinê hîs bikin, gumanan bikin, li wateyê bigerin, biêşin, xemgîn bibin û hêvî bikin.
Hişê çêkirî dikare zanyariyan birêxistin bike. Dikare di rahênanan de bibe rêber. Dikare zimanekî wisa biafirîne ku mirov rehet bike. Ew dikare alîkariya me bike ku em zûtir bixebitin û dibe ku ji hinek aliyan ve em baştir jî bifikirin.
Tişta ku ew nikare bike ew e ku vê bêdengiyê bi mirovekî re wekî tiştekî ku bi hev re jiyaye parve bike. Û ya ku divê em wenda nekin şiyana me bi xwe ye ku em tam jî vê yekê bikin.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
