سەرۆكی ناسەركردە

سێرژ حەلیمی

كۆبوونەوە باڵاكانی سەرۆكەكان بەردەوامن و هەر شكستیش دێنن. كۆشكی سپی و كۆنگرێس بەبێ ئەنجام بەگژیەكدا دەچنەوە. "بازاڕەكان" باش لەمە گەیشتوون و نوێنەرە هەڵبژێردراوەكانی خەڵكی ئەمریكا وەك مراوی بێ سەر دەبینن لەژێر بەزەیی ئەو هێزانەدا هەڵدەبەزنەوە كە هەرخۆیان دروستیانكردوون و چیتر پێیان كۆنترۆڵ ناكرێت. لە هەمانكاتدا، لە فەڕەنسا، رووسیا، ئەمریكا و جێگەی دیكەش ئامادەسازی بۆ هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكان دەكرێت. ئەم هەڵبژاردنانە فەزای مەدەنی و میدیاییان تەنیوەو بوونەتە هۆی دروستكردنی هەستێكی سوریالی (لە دەرەوەی واقیع- وەرگێڕ) كە وشە و كردار لەیەك دادەبڕێنێ. لەوانەیە خەڵكی ئاسایی چاوەڕوانی زۆر لە كاندیداكانیان نەكەن یان هەر هیچیان لێ چاوەڕێنەكەن. بەڵام، خەڵك بە لایەنیكەمەوە هەموو شتێك لەسەر رابردووی كاندیداكان، لەسەر هەڵەكانیان، لەسەر هاوڕێ و رێكخراو و تۆڕەكانیان دەزانن. سەرنجی خەڵك ئێستا زیاتر لەسەر سەرۆك باراك ئۆباما، نیوتن گینگریج ، نیكۆلا ساركۆزی و فرانسوا هۆلاند-ە نەك لەسەر بودجەی گشتی و دامەزراوەكانی قەرز. جا ئیتر كەڵكی ئەم سەرۆكانە چییە؟

بەڕێز ساركۆزی كە سیاسەتەكەی لەمەڕ دراو بەرژەوەندی بانكی بی ئێن پی پاریبا (1) بەرجەستە دەكات، سەرۆك وەزیری بەریتانی بەڕێز داڤید كامیرۆن-ی بەوە تۆمەتباركرد كە هەوڵدەدات بەریتانیا "بكاتە زۆنێكی دوورەدەست لەنێو جەرگەی ئەوروپادا". وەزیری دارایی ئەڵمانیش بەڕێز وۆڵفگانگ شۆبل بە تووڕەییەوە هێرشیكردە سەر "تەماحكاری بێ سنوور، گەڕان بەدوای قازانجی هەمیشە زیاتر لە بازاڕەكانی سەرمایەدا كە بێبەری نین لە روودانی قەیرانی بانك و ئابووری و دواتر لە هەموو وڵات كە لەساڵی 2008ەوە ئێمە بەرەوڕووی بووینەتەوە"(2). ئەمە رێگە لە بەڕێز شۆبل ناگرێت كە چەندەها نەتەوەی شەكەت و داماوی ئەوروپی بخاتە قاڵبی "چاوچنۆكی بێ سنوور"ەوە. هەروەك سەرۆكی بانكی سەنتراڵی ئەڵمانی بەندیسبانك بەڕێز جێنز ویدمان بۆی روونكردنەوە: "نەهێشتنی تەواوی كاریگەرییە رێنیشاندەرەكانی بەرزكردنەوەی رێژەی قازانج هەنگاوێكی ترسناكە. كاتێك قەرز بۆ وڵاتان گرانتر دەبێ، ئەوە ئارەزووی خواستنەوەی پارە بەشێوەیەكی بەرچاو دادەبەزێ" (3)، ئەگەر وڵاتە هەرە قەرزارەكان فێرنەبن "حەزی" خۆیان كۆنترۆڵ بكەن، ئەگەر داڕمانی ئابووری ئەو وڵاتانە رێگربێ لەبەردەم دۆزینەوەی باڵانسی دارایی، ئەگەر "قازانجی هەمیشە زیاتر"ی قەرزدەرەكان بیانخنكێنێ، ئەوە یەكێتی ئەوروپی دێت و هاوكارییان دەكات بەوەی كە سزای داراییان دەخاتە سەر. بە پێچەوانەوە، بانكە پرایڤێتەكان بەردەوام دەبن لە پێشكەشكردنی هەموو قەرزێك كە ئەو وڵاتانە داوای دەكەن بەبێ بەرامبەر یان بە نرخێكی كەم. بەمجۆرە، دەتوانن قەرز بدەنە وڵاتە قەرزارەكان و قازانجێكی خشتیلەش بەدەستبێنن. بۆ تاوانبارانیش، دەستەكان پڕن.

ئەو داهاتووە نەرمونیانەی كە بۆ سەرمایە دیاریكراوە لە هەراسانكردن نایپارێزێ. ئەو پارادۆكسەی لێرەدا هەیە، ئێستا بووەتە نیشانەی هەموو قۆناغەكانی پێش هەڵبژاردن. مانگی رابردوو، سەرۆك ئۆباما هۆشداریدایە هاووڵاتیان و باسی هەڕەشەكانی بەردەم بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی و دیموكراسی كرد: "نایەكسانی دیموكراسییەكەمان دەشێوێنێ، دەنگێكی زۆر دەبەخشێ بەو كەمینەیەی كە دەتوانێ پارەی لۆبی گرانبەها دابین بكات (...) گەورە دەوڵەمەندەكانی ئەمریكا كەمترین رێژەی باج دەدەن، بە راددەی 1%، تەنها لە سەدا یەك!"، هەروەها بەڕێز ئۆباما ئاماژەی بەوەشكرد كە "بازاڕی ئازاد هەرگیز بە واتای رووخسەتی ئازاد نەبووە بۆ وەرگرتنی هەر شتێكی لە هەركەسێك كە بتەوێ". بەڕێز ئۆباما بە پێویستی زانی كە "چینی ناوەندی ئەمریكی دروستبكرێتەوە". 

كەس باوەڕ بەوە ناكات كە سەرۆك ئۆباما بتوانێ ئەم ئامانجە بێنێتەدی، یان بتوانێ كاریگەری پارە لەسەر سیستەمی سیاسی كەم بكاتەوە و چاكسازی لە سیستەمی باجدا بكات. ئەو لە ماوەی سێ ساڵی رابردوودا هیچی لەمبارەوە نەكرد، هەروەها ئەوەشی نەگوت كە چۆن دەتوانێ ئەمە بكات ئەگەر هەڵبژێردرێتەوە. لەم رووەوە، بەڕێز ئۆباما باش بەرجەستەی ئەوە دەكات كە بەسەر ئەو سیستەمەدا هات: واتە توێكڵە گوێزێكی بەتاڵ لەنێو دەریا بە فەرمانی كاپتنێكی داماو دەخولێتەوە لەكاتێكدا خەریكە تۆفان هەڵدەستێ. ئەگەر ئەمساڵی هەڵبژاردن نەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی ئیرادەیەكی سیاسی و ئامرازی پێویست بۆ سەندنەوەی ئەو دەسەڵاتەی كە پارە هەیەتی، ئەوا هەڵبژاردنەكانی ئایندە هیچ سوودیان نابێ. 

* بەڕێوەبەری گشتیی لومۆند

 دیپلۆماتیكی فەڕەنسی

www.monde-diplomatique-kurde.com

وەرگێڕانی: نەزەند بەگیخانی